^{नेपथ्य व्याण्डका गायक अमृत गुरु‌गं । फाेटाे: कान्तिपुर दैनिक}

रमेश भुसाल

छेक्यो छेक्यो काठमान्डु भ्याली धूलो र धूवाँले

छाडेन कहिल्यै जहाँ गए पनि फोहोरको डंगुरले

झ्यालैमा बसेर ल है फोहोर फाल्नुपर्दैन

हो हो फोहोर फाल्नुपर्दैन

नेपथ्य ब्यान्डको बहुचर्चित गीत ‘छेक्यो छेक्यो देउराली डाँडा हुस्सु र कुहिरोले’ लाई हामीले भने काठमान्डुको ताहाचलस्थित तारापुञ्ज स्कुलमा फोहोरसँग जोडेर गाएका थियौं । म कालिमाटीबाट ताहाचलको स्कुल जाँदा–आउँदा बेलाबेला गल्लीमा माथि झ्यालबाट फोहोर फाल्थे मान्छेहरू । काठमान्डु बिग्रेको धेरै भइसक्यो । अहिले त देशभरिका सबै सहर काठमान्डु जस्तै कसरी बिग्रने भनेर प्रतिस्पर्धा नै गर्दै छन् ।

गीत गाएको अघिल्लो शताब्दीको अन्तिम दशकको अन्त्यतिर अर्थात् सन् १९९८ मा हो । त्यो बेला मेरो डेरामा न रेडियो थियो, न त टेलिभिजन । २१ औं शताब्दीको सुरुको वर्ष अर्थात् सन् २००१ मा अरबको खाडीबाट फर्किंदा आमाले दुइटा स्पिकर भएको पानासोनिकको रेडियो टेपरिकर्डर ल्याइदिनुभएको थियो ।

त्यो मेरो जीवनको सबैभन्दा महँगो र किम्ती वस्तु थियो । त्यसमा गीत सुन्न मात्रै होइन, रेकर्ड गर्न पनि मिल्थ्यो । वास्तवमा मलाई त्यो टेपरिकर्डरले नै पछि रेडियोमा बोल्ने मान्छे बनायो । त्यो साथी थियो, अभिभावक थियो । मैले नेपथ्यका गीत सबैभन्दा धेरै त्यही टेप रेकर्डरमा सुनें, त्यसैमा रेकर्ड पनि गरें ।

३० वर्ष यही खाल्डोमा बरालिँदा पनि मैले त्यसका गायक अमृत गुरुङलाई कुराकानी गर्ने गरी भेटेको थिइनँ । सुरुमा ‘छेक्यो छेक्यो’ गीत नेपथ्यकै रविन श्रेष्ठले गाएका थिए, तर पछि नेपथ्यको पर्याय बने अमृत । गत पुसको एक दिन म गन्तव्यविहीन हिँडाइमा थिएँ ।

बेलाबेला यसै सहरमा दिनभरिजसो हिँड्छु, बिनाउद्देश्य वा हिँड्नु नै उद्देश्य हुन्छ । गन्तव्य नतोकिएका यात्रा झन् रमाइला लाग्छन् मलाई । त्यसमा करकाप हुँदैन, मनोमानी हुन्छ । कतै नपुगेकामा दुःख मनाउ गर्नुपर्ने हुँदैन, जहाँ पुगिन्छ त्यो नै गन्तव्य हुन्छ । कतै पोलेका मकै खायो, कतै टुसुक्क बसेर चिया ! खोला किनारतिर ह्वास्सको गन्ध सुँघ्यो, हावामा गाडीको धूवाँ । कसैलाई फ्याट्ट फोन गर्‍यो, मिले चिया पियो, नमिले ‘पछि भेटौंला है त’ भन्यो, अगाडि बढ्यो ।

ललितपुरको जावलाखेलबाट हिँडेर काठमान्डुको डिल्लीबजार पुगेको थिएँ । डिल्लीबजारको थुम्कोमा नेपथ्य ब्यान्डको व्यवस्थापन गर्ने नेपालयको कार्यालय छ । मैले फ्याट्ट नेपालयका पुस्तक सम्पादक विमल आचार्यलाई फोन गरें, चियाका लागि । भवनमा पस्दै गर्दा विमलले मलाई ‘पहिला अमृत दाइसँग भेटाउँछु’ भने र एउटा कोठामा छिराए । डेक्सटप कम्प्युटर हेरेर बसेका अमृतलाई उनले भने, ‘दाइ, रमेश भुसाल ।’ तर, अमृतले चिनिहालेनन् ।

‘छालबाटो दाइ’, विमलले थपे । ‘ओहो भाइ, म त्यो कर्नालीको बाटो पटक–पटक हिँडेको अनि र्‍याफ्टिङ पनि गरेको । किताब पढ्दा त मलाई यात्रा गरेजस्तै भयो,’ अघिल्लो दिन अमृतले मेरो किताब ‘छालबाटो : कैलाशदेखि गंगासम्म’ पढिसकेर त्यसबारे विमललाई भनेका रहेछन् । मलाई विमलले भेटाउनुको कारण पछि खुल्यो । आफ्ना प्रिय गायकले त्यसो भन्दा म खुसी हुने नै भएँ ।

कोही मान्छे भेटिएकै हुँदैन, तर उसलाई सधैं भेटेजस्तो लाग्छ, कुनै संवाद भएको हुँदैन तर सधैं बोलिरहेको खास मान्छेजस्तो लाग्छ । अमृत त्यस्तै मान्छे हुन् मेरा लागि । मैले खलखल पसिना आउने गरी रेडियोको स्टुडियोमा ढोका थुनेर उनका गीत आफैंले मात्रै सुन्ने गरी कम्ता गाएको छैन । त्यो भेटमा मैले उनले गाएका अनेकन गीत सम्झिएँ र केहीबेर उभिएरै पनि प्रकृतिदेखि संगीतसम्मका कुरा गर्न भ्यायौं हामीले ।

उनीसँगको अन–अपेक्षित भेटपछिको एक साँझ नेपालयमै हुने पलेँटी संगीत हेर्न नेपालय पुगें । केहीबेर गफिएर गिरीश गिरीले लेखेको किताब ‘नेपथ्य’ किनें, अमृतको सही गराएँ र घर फर्कें । केही दिन किताब त्यत्तिकै बस्यो । पढ्न सुरु गर्ने सोच्दैथिएँ । खै किन हो किन, मलाई त्यो किताब पुरानो टेपरिकर्डरमा गीत बजाउँदै पढ्न मन लाग्यो, जसरी म फिजिक्स, केमेस्ट्री, बायोलोजी, जिओलोजी र इकोलोजीका कोर्सबुक पढ्थें, त्यो पानासोनिक घन्काएर ।

अर्को दिन मैले पुराना क्यासेट खोजें । नेपथ्यका दुई क्यासेट भेटें । वि.सं. २०५८ सालको ‘रेशम’ र २०६० को ‘भेडाको ऊनजस्तो...’ । दुवै क्यासेटको मूल्य रु. ६५ रहेछ । भुइँतलामा रहेको टेप रेकर्डरमा लागेको धूलो सफा गरें । त्यसलाई बिजुली खुवाउने व्यवस्था गरें । ‘रेशम’ क्यासेट टेपमा हालें, तर गीत बजेन ।

मीनाक्षीले ‘साइड चेन्ज गर, रिल सकिएर होला’ भनेपछि बल्ल मैले सम्झें– क्यासेटमा ‘साइड ए’ र ‘साइड बी’ हुन्छ । श्रीमती पनि मेरै जमानाकी जो परिन । मैले ८ वर्षकी छोरीलाई हामीले यसरी गीत सुन्थ्यौं भनेर देखाएँ तर उनले भनिन्, ‘आर यू सिरियस् !’ म भर्खर ‘४० केटेसी रमाउँला’ भन्ने उमेरमा पुगेको छु, तर छोरी क्यासेट देखेर अचम्म पर्छिन् ! अहो, ‘प्रविधि’ नामक इन्धन भरेर समय फेरिएन मात्रै यो त उर्लियो, अघिल्ला दुई दशकमा ।

गीत बज्यो :

माया गर्ने बानी, उल्टै हुन्छ हानि

छुटिँदैन केही गर्दा पनि, लागेको बानी

बेलाबेला टेप रेकर्डर खोल्छु, गीत सुन्छु, किताब पढ्छु । यसैगरी पाना पल्टाउँदै छु, बिस्तारैबिस्तारै । किताब पढ्दै गर्दा मलाई यस्तो लागिरह्यो– गीतले सुरुमा घुम्दैफिर्दै बा–आमा खोज्छ, पिरती लाउँछ, गीत गर्भमा बस्छ, बढो दुःखले उसको जन्म हुन्छ र न्वारन ।

कति गीतको अकालमा मृत्यु हुन्छ भने कति दुःखले बाँचेका हुन्छन् । मान्छेजस्तै गीत पनि सुखी र दुःखी हुन्छन् । केही गीत बिमार पर्छन् त केही सानले सयौं वर्ष बाँच्छन् । गीतका खास मीत हुन्छन् अर्थात् श्रोता । त्यसलाई मीत लगाइदिने गीतका बा–आमा चाहिँ त्यसका गायक, संगीतकार र गीतकार हुन्छन् ।

माघको महिना, कोठाअगाडि उभिएको बेलौतीको रुखलाई मैले भर्खरै ठुट्याएको छु । शब्दमा खेलिरहेका मेरा आँखा बेलाबेला तिनै ठुटातिर गइरहन्छन् । बेलौती उभिएको जमिनको माटोमा मल भरिदिएको छु ताकि उसले पोषणयुक्त खाना पाओस् र आफूलाई चाँडै फुलाउन सकोस् । काटिएका ठाउँबाट बेलौती फेरि पलाउने तयारीमा छ । टुप्पामा घर–भँगेरा फुरफर गर्दै छन् ।

बेलाबेला जुरेली पनि आउँछन् । केहीअघि त फाप्रे चरा पनि आएको थियो । गीत बजेको छ तर ती भँगेरालाई कुनै चासो छैन । के तिनले ‘चरी मर्‍यो सिसैको गोलीले’ गीत गाउने नेपथ्यका अमृत चिन्दैनन् ? म मन–प्रश्न गर्छु । अनि फेरि आफैंलाई भन्छु, यो पृथ्वीमा मान्छे मात्रै त हो गीत सुन्ने, गीत गाउने, क्यासेट बेच्ने, युट्युब सुन्ने । अरू प्रजातिमा न साहित्यकार हुन्छ, न गीतकार हुन्छ । न गायक हुन्छ न संगीतकार । न ब्यान्ड हुन्छ न गितारिस्ट ।

आवाज त चराले पनि विभिन्न निकाल्छन् र अरू प्रजातिले पनि । तर, यत्ति हो मान्छेले जस्तो बाजागाजा बनाउन तिनले सक्दैनन्, स्टुडियोमा रेकर्डिङ गर्दैनन्, सुरताल सिक्दैनन्, संगीत भर्दैनन्, स्टेजमा कन्सर्ट गर्दैनन् । न त आयोजक हुन्छन् न त दर्शक । मान्छेमा जस्तो स्वरमा विविधता अरू प्रजातिमा छैन । एकै प्रजातिका सबै कोइलीको उस्तै स्वर हुन्छ, तर मान्छे एउटै प्रजाति भए पनि अर्बौं मानिसका अर्बौंथरी आवाज । मान्छेले साँच्चै धेरै कुरा पाएको छ तर सबैभन्दा धेरै पाएर, धेरै खाएर पनि सबैभन्दा दुःखी उही छ, किन ? फेरि मन–प्रश्न गर्छु ।

क्यासेटमा ‘साइड ए’ सकिन्छ, ‘साइड बी’ का गीत सुन्न टेपरेकर्डरको बटन क्याच्च थिच्छु । म बेलाबेला पालैपालो दुई चक्का सुनिरहेको छु । तपाईंसँग पनि पुराना क्यासेट छन् र बज्ने क्यासेट–प्लेयर छ भने निकाल्नुस् र क्याच्च पार्नुस् ! यदि छैनन् भने पुराना दिन सम्झनुस् । मभन्दा अलि पछिको जेन–जी वा जेन–अल्फा पुस्ता पर्नुभएमा यस्तो अनुभव गर्न नपाउनुभएकामा सरी ! तपाईंलाई क्यासेट फर्काउने दुःखै गर्नुपरेन, अहिले त तपाईं प्ले–लिस्टमा गीत राखेर भिडियोसहित मस्त हुन पाउनुहुन्छ । तपाईं भाग्यमानी !

गीत बज्यो :

स जौका बारी, गौंका फुला कम्पनी

स फूल बान्दी जया बैनै कम्पनी

झल्काइदेऊ झल्काइदेऊ गलैको माला कम्पनी

फागुनको अन्तिम छेक ‘नेपथ्य’ किताब झोलामा हालेर ऊ जन्मिएको पोखरा जाँदै छु । बिहान झिसमिसेमा विमानस्थल पुगेको मलाई सात घण्टा कुराएर जहाज नउड्ने सन्देश दिई बुद्ध ध्यान गर्न गए । म भने जहाजको बोर्डिङ पास गोजीमा राखी गाडी चढेर मध्यरातमा पोखरा पुगें । बोर्डिङ पासको सिरानी लगाएर, टर्बुलेन्स नै टर्बुलेन्सवाला सडकले हल्लाएर शिथिल पारेको शरीरलाई मैले पोखराको तालछेउमा लम्पसार पारें, बिहान हिमाल देख्ने आसमा ।

फेवातालको छेउमा सयौं मानिस साहित्यबारे वा त्यस्तै अरू केहीबारे गफ गरिरहेका छन् । तालका डुंगामा मानिसहरू बगिरहेछन्, फोटो खिचिरहेछन् । रुख उभिइरहेका छन्, चरा कराइरहेका छन् । हाडलाई मासुले छोपेजसरी चट्टानलाई हिउँको लेपन लगाउन पाएकामा माछापुच्छ्रे, धौलागिरि र अन्नपूर्ण हिमशृंखला मख्छ छन् । लाग्छ, माछापुच्छ्रेले हिउँरूपी टिसर्ट लगाएको छ भने छेउछाउका अरूले चाहिँ ज्याकेट ।

^{नेपथ्य व्याण्डकाे कन्सर्ट । फाेटाे: कान्तिपुर दैनिक}

यही फेवातालबाट अमृतले साधना गर्ने प्यारो गोठ पुग्न एकाध घण्टा लाग्छ, तर मलाई जानु छैन, सम्झनु मात्रै छ । उनी अस्ट्रेलियाका सहरहरूमा कन्सर्टमा घन्काइरहेका छन् त्यसैले उनको गोठमा गएर के गर्नु ? सायद गोठका बिराला प्रतीक्षारत थिए होलान्, तर मलाई त्यो प्रतीक्षा हेर्ने रहर भएन ।

अमृतले खेलेका पहाड वरिपरि छु म, उनले पौडेको तालछेउ ! उनले ‘नेपथ्य’ किताबमा भनेका छन्– उनका पालामा गाउँमा युवाहरूले भन्थे रे, कि त दोकान कि त जापान ! म सम्झेर हाँसिरहेको छु । जापान गएका भए अमृतले अहिले के गर्दा हुन् ? दोकान खोलेको भए अहिले किराना वा कपडा दोकानमा सामान बेच्दै गरेका अमृत कस्ता देखिँदा हुन् ? भो अहिलेकै अमृत ठीक छन्, कम्तीमा मैले गीत त सुन्न पाएँ भनेर मुस्कुराउँछु ।

फेवातालमा केहीबेर डुंगामा बगेर म तालपारि पुगेको छु । परको हिमाल हेरिरहेको छु । घामले डामेर हिउँलाई पगालेर बाफ बनाउँदै छ । त्यही हिमाल, जहाँ त्यो बादल हिउँ बनेर झर्‍यो र केहीबेर त्यहीं बस्यो, उडेर उसैलाई छेक्दै छ । समयको न कुरा हो । हिजो हिउँ बनेर झरेको पानी बिहान उडेर बादल बन्यो र पछि हिउँ बनेर फेरि झर्नेछ मान्छेजस्तै । हिजो कोही आयो, आज कोही छ र भोलि फेरी कोही आउनेछ । सबैले केहीबेर फुर्तीफार्ती गर्नेछन् र फेरि माटोका रूपमा अरू कसैका लागि मल बनेर बस्नेछन् । पृथ्वीमा हरेक कुरा चलायमान छ र त चलिरहेछ जीवन पनि– जन्म, मध्यान्तर र मृत्यु बनेर ।

यिनै वरिपरिका रुखको छाहरीमा, तिनै तालको पानीमा, उभिएको सेतो हिमालमा, उड्दै गरेका बादलमा छ– नेपथ्यको मन र त गीतहरूमा त्यो झल्किन्छ । मानिस आखिर त्यही पानी, माटो, हावा, बादल, रुख, बिरुवाकै भरमा त बाँचेको हो, तर उसलाई लाग्छ, ऊ त उसको फोक्सोले सास फेरेर आफैं बाँचेको हो । भ्रममा छ मान्छे, तर त्यसो भन्यो भने ऊ रिसाउँछ ।

आधुनिक मान्छेलाई कम आँक्ने ? ऊ झोक्किन्छ । जहाज चढ्ने, बम पड्काउने, गाडीमा गुड्ने, रकेट उडाउने मान्छेलाई अहम्को भारीले थिचेको छ तैपनि ऊ भनिरहेछ– यो पृथ्वीमा मान्छे मात्रै बाँच्नुपर्छ, हाम्रै शासन चल्नुपर्छ । मानिसको कथामा ती हिमाल, तिनले बगाएका खोला, उडाएका बादल, हुर्काएका रुख, जमाएका ताल सबै कुरा मिसिएर आउँछन् र त गीत बन्छन्, जसरी यो गीतमा भनिएको छ :

तालको पानी माछीले खानी

पिरिमसित जाने कि नजाने !

हाँगो नाच्ने वनचरी त आकाशैको बाज

जुगौं भयो पिरिम भाको बल्ल भेटें आज

‘नेपथ्य’ का गीतमा प्रकृतिका अनेक आयाम त्यसै आएका होइनन्, त्यसलाई अमृतले खोजीखोजी ल्याउँछन् । उनी मान्छेले गाएका गीत सुन्छन् र त्यो गीत जन्माउने प्रकृतिको आवाज पनि सुन्छन् । उनले मलाई पहिलो भेटमा भनेका थिए, माथि हिमालतिर हिँड्दै गर्दा स्पिकरमा गीत घन्काएर हिँडिरहेका एक जनाले उनीसँग फोटो खिच्न अनुरोध गरेछन् ।

फोटो खिच्दै अमृतले भनेछन्, ‘चराले यस्ता राम्रा गीत गाएका छन्, रुखले सुसेलेका छन्, तपाईं किन चर्को गीत घन्काउँदै हिँडेको नि ? यहाँ त चरा, रुखलाई सुने पनि हुने ।’ उनले थपेका थिए, ‘म त कान र आँखा दुवै खोलेर हिँड्छु । सहरको कर्कस आवाज होस् वा नदीको गडगड आवाज । चराको चिर्बिर होस् वा रुखको स्याइँसुइँ ।’

गीतरूपी बच्चा पाउन अमृत खोलाका तीर जान्छन्, पहाडका भीर नाप्छन् । जंगलको गहिराइमा डुब्छन्, हिमालसँगै हाँस्छन् । चराका स्वरमा अल्झिन्छन्, माटोको सुगन्ध सुँघ्छन् । जीवनको भोगाइ र मरणको पर्खाइमा रहेकाहरूसँग संवाद गर्छन् ।

कहिले डोल्पाका थिन्ले भेट्छन् त कहिले संखुवासभाका डिल्ले । पहाडहरूमा गीत खोज्दै उकालिन्छन्, तराईका फाँट हेरेर गम्छन् । कतै रुन्छन्, कतै हाँस्छन् । यस्तै–यस्तैमा अघि बढेका अमृत कन्सर्टहरूमा आएर पोखिन्छन् । उनलाई तीन कुराप्रति निकै सम्मान छ– संगीत, साहित्य र प्रकृति । म अहिले संगीतबारे सोचिरहेको छु, साहित्यबारे सुनिरहेको छु र प्रकृतिमा रमाइरहेको छु, उनै अमृतको गाउँठाउँमा ।

फेवातालको पारि अर्थात् तालपारि मसँग टेपरिकर्डर छैन, नभए क्यासेटको साइड चेन्ज गर्न क्याच्च पार्नेथिएँ । तर, सम्झनामा गीत त छ, जुन मैले धौलाशिरी हिमाल हेर्दै गुन्गुनाइरहेको छु–

शिरफूल शिरैमा, वनफूल वनैमा

हिउँको फूल धौलाशिरीमा

जहाज उडेर सेता हिमाललाई चुनौती दिँंदै उकालियो । पहाड–हिमाल होचा हुँदै गए । नदी गहिरिँदै गए । तिनै हिमाल पग्लेर, पहाड रसाएर झरेको सेती नदी नागबेली बगेर दक्षिण लाग्दै छ । अघिल्लो दिनको पानीले पखालेका पहाडहरू रसिला र सफा देखिन्छन् । म भने ‘नेपथ्य’ को त्यही गीत सम्झिरहेको छु वा गाइरहेको–

झुलुक्कै हेर्दा टलक्कैमा टल्किरहने हिमालबाट खोलो झर्‍यो बेसी सललल नदेखे माया के हो कसो, देखे माया झलमल हिमाल हेर्दै जहाजमै नाच्ने छुट मलाई थिएन, त्यसैले खुट्टा हल्लाएँ । जहाज पूर्व हान्नियो कंक्रिटको जंगल भेट्न, जहाँ मेरो शरीर बस्ने गर्छ, मन त कहाँ छ कहाँ ! जहाजबाट हिमाल हेर्दै गर्दा म भने अमृतका प्रिय गायक अरुण थापासँग भएको डरलाग्दो भेटपछि तनावका बीच हिँडेको हिमाली पदयात्रा सम्झिन्छु ।

लागूऔषधमा फसेका अरुण जीवनको अन्तिमतिरको समय बिताइरहेका हुन्छन् । एक दिन अमृत बागबजारमा अरुण बसेको होटल पुग्छन् । हातमा सुई घोच्न खोजिरहेका अरुणले सकिरहेका हुँदैनन् । ‘भाइ हेल्प मी’, अरुण अनुरोध गर्छन् । अमृतलाई दया लाग्छ र सहयोग गर्न जान्छन् । तर, अरुणको हात हल्लिएर सुई त अमृतको हातमा गाडिन्छ, रगत आउँछ । एचआईभी संक्रमित हुन्छन्, अरुण ।

अमृतलाई त्यो कुरा थाहा त थियो, तर उनको दयाभावले भाइरसबारे सोचेन सायद । आफ्नो हातबाट रगत आएपछि अमृत झल्याँस्स हुन्छन् र भाइरस सम्झेर आत्तिन्छन् । ‘के गरेको ?’ भनेर चिच्याउँदै गर्दा अरुणले ‘सरि भाइ’ भन्छन् । तर, त्यसको के अर्थ ! सुई गडिसक्यो, रगत आइसक्यो ! अमृत फनक्क फर्किन्छन् र टेकु अस्पतालमा एचआईभी परीक्षण गर्न जान्छन्, तर रिपोर्ट आउन ४२ दिन लाग्छ भनिन्छ ।

भर्खरै बिहे गरेका उनी घरबाट ‘डकुमेन्ट्रीको काम छ’ भनेर केही हप्ताका लागि हिमालतिर जान्छन्, मैले हेरिरहेका तिनै हिमालतिर । मृत्युको भयले आत्तिएको उनको मनमा अरुणप्रतिको सम्मान घटेको हुँदैन । बीचबाटोतिर उनले रेडियोमा अरुण मरेको खबर सुन्छन् र खिन्न हुन्छन् । केही सातापछि उनी काठमान्डु फर्किन्छन् । उनको रिपोर्ट ‘नेगेटिभ’ आउँछ । अरुणले सास फेर्न छाडेको यो सहरमा अमृतले लामो सास फेर्छन् ।

अरुणको गायकी क्षमताको प्रभाव अमृतमा गहिरो गरी बसेको हुन्छ, तर अरुणले आफूलाई जसरी सिध्याए, त्यसले भने अमृतको मन बेचैन भइरहन्छ । अमृत भन्छन्, ‘अरुण दाइ दुःखी थिए, तर उनी मञ्चमा बसेपछि मञ्च चमक्क चम्कन्थ्यो । खासमा अरुण ऋतुहरूको वसन्तजस्तै गायनका वसन्त थिए, उनको जीवन भने शिशिरजस्तो कठोर ।’

...

चैतको अन्तिम साता ! घरको बेलौतीमा पात छपक्कै भएका छन्, मनमा खुसी । नेपथ्य अस्ट्रेलियाबाट फर्कियो र उसले काठमाडौंको उत्तरमा बागमती किनारछेउ गोकर्णेश्वरमा घन्किने तयारी गर्दै छ । म भने नेपथ्यको कन्सर्ट पहिलो पटक हेर्ने योजनामा छु । पूर्णिमाको साँझ । घाम अस्तायो, जून उदायो । स्टेजमा घडीले समय देखायो, ६ बजे ।

सात हजार मानिस भेला भएछन् । साँझ बिस्तारै गहिरिँदै गयो भने अमृतले गीत घन्काउँदै गए । दर्शकका हजारौं मोबाइल र माथि जूनलाई हेर्दा यस्तो लाग्थ्यो, पृथ्वीको एउटा जून भएजस्तै हरेक मान्छेसँग मोबाइलरूपी एउटा–एउटा जून छ । माथिको जूनलाई नै फिक्का बनाउने गरी मानिसहरू मोबाइलरूपी जूनले ‘नेपथ्य’ खिचिरहेछन्, गीतमा झुमिरहेछन् । पूर्णेको जून हेर्दै अमृतले घोक हाले, ‘आउँदै गरेको नयाँ साल सबैको राम्रो होस् हइइइइइइ । यो सुन्दर देश जसरी भए पनि हेर्न जानूस् हइइइइइइ । यो प्रकृतिले दिएको नासो जोगाइराख्नूस् हइइइइइइ । यो नेपाली भाषा बोलिराख्नूस् हइइइइइइ । यो रातो चन्द्र–सूर्य रहेसम्म हामी मिलेर बसौं हइइइइइइइ ।’

म भने यो भव्य कन्सर्ट हेर्दै सम्झिरहेको छु– त्यो भैरहवामा भएको ‘नेपथ्य’ को कन्सर्टको प्रसंग, जहाँ कार्यक्रम सकिएपछि आयोजक भाग्छन् । तिनै आयोजकलाई लखेट्दै अमृतहरू सडकमा अश्लील गाली गर्दै, ‘समात् समात्’ भन्दै दौडिन्छन् र अन्तिममा खाली हात काठमान्डु फर्किन्छन् । त्यही ‘नेपथ्य’ आज व्यवस्थित र भव्य कन्सर्टमा ढुक्कले गाउँदै छ, हजारौंका माझ । घडीमा आठ बज्यो, कन्सर्ट सकियो, दर्शक लाखापाखा लागे । तर, आयोजक भागेनन् ।

...

सन् २०१३ मा नेपथ्य लन्डनको वेम्बली स्टेडियममा गीत गाउने पहिलो नेपाली ब्यान्ड बन्यो । यो लेख सुरु गर्दा अस्ट्रेलियातिर थियो ‘नेपथ्य’, लेख छापिँदा अमेरिकामा घन्किरहेको छ । यसरी कन्सर्टमा धेरै दौडेर ‘नेपथ्य’ ले नयाँ गीत कम ल्यायो भन्ने गुनासो उसका शुभचिन्तकको छ वा मेरो छ भनेर म नभनिरहन सक्दिनँ । फेरि यसरी नेपाली ब्यान्ड संसारैभरि घन्कनु पनि नराम्रो कहाँ हो र भनेर पनि भन्न मैले छुटाउनु भएन ।

तपाईं मलाई दोधारे वा दहीचिउरे पनि भन्न सक्नुहुन्छ । कलाकारले जीवन धान्ने पैसा पाए पो ढुक्कले सिर्जना गर्न सक्छन् । ‘नेपथ्य’ का कैयौं क्षमतावान सदस्य त्यसैको पीरले विदेश भास्सिए– कोही हङकङ, कोही जापान ! कुनै बेला अमृतले पनि संगीत छाड्ने सोच्दै थिए । ‘त्यसैले त्यसरी कन्सर्ट भइरहुन् तर नयाँ गीत पनि आइरहुन् हइइइइइ अमृत दाइ !’ भनेर मैले घोक किन नहाल्ने ?

यस्तो ब्यान्डबारे पक्कै किताब लेखिनुपर्थ्यो । किताब गिरीश गिरीले लेखेको भए पनि अमृतले सहलेखकसरहको हिस्सा ओगटेका छन् । कतै डुंगारूपी नेपथ्य नदीका छाल पार गर्न संघर्ष गरिरहेछ, कतै शान्त रहमा पौडिरहेछ । ब्यान्डका सदस्यबीचको मनमुटाव, झगडा र बिछोडको शृंखला नै छन् । कतै चट्टानमा बझारिएको छ, कतै शान्त छ– नेपथ्य । तर, उसले बग्न छाडेको छैन ।

नेपथ्यरूपी डुंगा छालमा परेर ढलमलिँदा आड दिने दीपकजंग राणा छन् तर उनी ब्यान्डमा भने छैनन् । ‘नेपथ्य’ स्थापना गर्ने भीम पुन पनि छैनन् । सुरुवाती गायक रविन श्रेष्ठ पनि अन्तै लागे । पटक–पटक फुट्छ ‘नेपथ्य’, नेपालका कम्युनिस्ट पार्टीजस्तो तर ‘नेपथ्य’ मर्दैन किनकि त्यसलाई अमृतले पानी–मल हालेर फेरि हुर्काउँछन् ।

^{नेपथ्य व्याण्डका सदस्यहरु । फाेटाे: कान्तिपुर दैनिक}

...

वैशाखको अन्तिम साता ‘नेपथ्य’ को टोली अमेरिका जानु केही दिनअघि ‘नेपालय’ मा नयाँ गीतको भिडियो हेर्दा फेरि अमृतसँग छोटो भेट भयो । उनी मलाई ‘छालबाटो’ भनेर बोलाउँछन् । उनको नयाँ गीत पनि कर्नालीकै रहेछ– ‘कर्नालीका छाइला’ अर्थात् ‘छाया’ । त्यो भिडियो हेरेर आइसकेपछि यो लेखको मैझारो गर्न फेरि म क्यासेटमा गीत सुन्दै उही बरन्डामा बसेको छु । बेलौतीका पात छपक्कै भएका छन् । भर्खर फुलेको छ, अब केही समयमा फल्छ । ‘नेपथ्य’ पनि कैयौं पटक टुक्रिएर, पटक–पटक जोडिएको छ ।

कैयौं पटक काटिएर फेरि पलाएको छ । कैयौं पटक ढलेर फेरि उठेको छ, जसरी काटिएको बेलौतीको रूखले फेरि हरियो भएर सेता फूल फुलाउँदै छ । बेलौतीलाई मैले मल हालेको छु भने ‘नेपथ्य’ लाई उसका मायालु श्रोताले ।

नयाँ प्रयोगस्वरूप ‘नेपथ्य’ ले गीतको भिडियो केही समय पैसा तिरेर हेर्न मिल्ने बनाएको रहेछ । निःशुल्क हेर्न मैले एक–दुई हप्ता कुर्न सकिनँ, त्यसैले २० रुपैयाँ तिरेर भिडियो किनें र बारम्बार हेरें । कर्नालीका छालले भिजेर आएको मेरो शरीरमा ‘नेपथ्य’ को छाया मिसाएँ । एकातिर क्यासेट प्लेयरमा गीत बजिरहेको छ, अर्कोतिर ल्यापटपमा भिडियो घन्किरहेको अनि छ हातमा ‘नेपथ्य’ किताब । मलाई चिच्याएर भन्न मन लाग्यो, ‘नेपथ्यले गीत गाइरहोस् हइइइइइइ अमृत दाइ,’ जसरी उनी कन्सर्टहरूमा घोक हाल्छन् । अरू कुरा गोठमै होला, अहिलेका लागि भने ‘कर्नालीका छाइला हइइइइइइ’ !

जीउ काटी जिउनारै लायाँ, अझै नपत्याउन्या

नबोली पिरती टुट्यो, अझै नपत्याउन्या

कर्नालीका छाइला, कर्नालीका छाइलै छाइला

^{पहिलाेपटक प्रकाशित कान्तिपुर दैनिक।}

^{थापाथली पुलबाट खिचिएकाे वाग्मती नदी। फाेटाे: रमेश भुसाल}

तीन बजेर तीन मिनेट गएको छ । दिन सोमबार, महिना– भदौ, साता– पहिलो । र, स्थान– थापाथली पुल । पुलको दक्षिण– ललितपुर, उत्तर– काठमान्डु । मान्छेले कित्ताकाट गरेको पृथ्वीमा ‘तेरो र मेरो’ मात्रै छ, ‘हाम्रो’ छैन । ‘हाम्रो’ भइहाल्यो भने त्यो ‘मान्छेको’ मात्रै हुन्छ । जस्तो हाम्रो देश, हाम्रो परिवार, हाम्रो संस्कृति यस्तै–यस्तै ।

यसरी कित्ता काटिएको पृथ्वीको एक देशमा, एक सहरमा, एक जिल्लामा, एक पुलको बीचमा उभिएको छु– म । करिब एक किलोमिटर पूर्वमा धोबीखोला र पाँच किलोमिटर पूर्वमा मनोहरा खोला मिसाएपछि पश्चिम–दक्षिण बग्दो बागमती बर्खामा पनि मैलो छ, धमिलो होइन । मैलो नदीको होइन फोहोरको रंग हो, मलमूत्रको रंग हो । खासमा बर्खामा नदी माटोको रंगमा बग्नुपर्थ्यो, अर्थात् धमिलो । तर, बागमती माटोको होइन, मान्छेको रंगमा बग्ने गर्छ ।

थापाथलीमा देखिएको बागमतीको मैलो रूप यो सहरका स्वघोषित मजस्ता सभ्य मानिसहरूको असली रंग हो । उनीहरूले बागमतीलाई आफ्नो मैलो रंग भिराएर आफू सफा र सभ्य बनेको भ्रममा बाँचिरहेका छन् । उसको असली रूप–रंग हराएको धेरै भइसक्यो, कम्तीमा पनि चार दशक अघिदेखि बागमतीले आफ्नो रूप देखाएर बग्न पाएको छैन । खासमा बागमती मेरो प्रतिबिम्ब हो, हाम्रो प्रतिबिम्ब हो । यहाँ उभिएर बागमती हेर्दा मलाई लाज लागिरहेछ । मैले आफैंलाई नाङ्गो देखिरहेछु । यो सहरलाई काठमान्डुबाट लाजमान्डु बनाउने मजस्ता चालीस लाख मान्छेलाई म नाङ्गै देखिरहेछु । सफा आकाश, सेता बादलमुनि कपडा लगाएरै उभिएको आफू, कपडा लगाएर हिँडेका, गुडेका अरू सबैलाई बुङ्गै देखिरहेछु ।

काठमान्डुको उत्तरमा उभिएको २,७३२ मिटर अग्लो शिवपुरी डाँडास्थित बाग्द्वारमा उब्जेको सानो मूल अर्थात् बागमतीले उपत्यकाको लगभग ५० किलोमिटरको दूरी यात्रा गर्दा ५७ खोलानाला वा ढलमाला सबैलाई आफूमा मिसाएर चोभारको गल्छीबाट दुःखी भएर बाहिरिन्छ । ऊ बाहिरिनुअघिको सकस हेर्दै छु म ।

बागमतीको रंग देखेर दिक्क भएको म वा आफ्नै प्रतिबिम्बले आत्तिएको म, पुलको बीचमा उभिएर एक सर्को हावा फोक्सोमा पुर्‍याएर केहीबेर थप बाँच्ने प्रयास गर्दैगर्दा फेरि झस्किन्छु । बर्खे पानीले बागमतीको गन्ध घटाएको भए पनि हटाएको छैन भन्ने मेरो नाकले चाल पाइहाल्छ । तर, गन्धयुक्त नै भए पनि मलाई केहीबेर बाँच्न एक सर्को हावाको अत्यन्तै जरुरी छ । एक मुठी हावा तानें, केहीबेर बाँचें । गन्धयुक्त हावामा रहेको अक्सिजन फोक्सोमा गयो, कार्बनडाइअक्साइड मैले हावामा पठाइदिएँ । त्यो हावाभरि फैलिएको गन्ध मेरो हो भनेर आफैंलाई भन्न मन लागेन । त्यसैले मैले वरिपरिका घरमा बस्ने मानिसहरूको गन्ध हो भनेर आफूलाई चोख्याएँ । आफ्ना बेइमानी लुकाउन मान्छेजस्तो सिपालु अरू को छ र ?

बागमतीको दाहिने किनार काठमान्डुको नाममा छ, देब्रे किनार ललितपुर नाम गरेको जिल्लाको नाममा छ । काठमान्डुपट्टिको किनारमा सर्लक्क बाक्लो ढुंगे पर्खाल लगाइएको छ भने ललितपुरतिर खुट्किलासहितको घाट छ । परसम्म आँखा तानेर हेरें, बागमती बगिरहेको देखेर थोरै खुसी भएँ, कम्तीमा बागमती बगेको छ भनेर । यो कस्तो बेला आयो, जहाँ नदी बगेको देख्दा खुसी हुनुपर्छ भनेर गमें । वर्षमा चार महिना मात्रै बग्ने बागमती अरू आठ महिना लतारिन्छ, फोहोरको पोको बोकेर, गन्ध छरेर । धन्न मानिसले हालेको मलमूत्र बादल बनेर झर्दैन, नभए त काठमान्डुका हरेक मानिसहरू बर्खामा आफ्नै मलमूत्रले निथ्रुक्क हुनेथिए । ती ठसठस गनाउनेथिए । प्रकृतिले पानीलाई बाफमा बदलेर बादल बनाइदिन्छ, बाँकी जमिनतिरै व्यवस्थापन गरिदिन्छ । यो उसको क्षमताले मानिस थोरै सभ्य देखिन पाएको छ । बादल झरेपछि बागमतीको गति बढ्छ । उसको गन्ध कम हुन्छ । खासमा बागमतीले पनि बर्खामा नुहाउँछ । यहाँ उभिएर बागमती हेर्दा यस्तो लाग्छ, ऊ चालीस लाख पेटको बोझ बोकेर बगेको दुःखी भरिया हो ।

भरिया बागमतीबाट उसको किनारासमेत हराएको छ, उसको बगर पनि छैन । बगर वा किनारा बिनाको नदी कसरी हुन सक्छ ? किनार नहुने त नहर हुन्छ, नदी हुँदैन । बगर त नदीको मुटु हो । मुटु नै नचलेपछि शरीर मुर्दा भएजस्तो किनार नभएको नदी पनि मृत हुन्छ । बगर त भारी बिसाउने चौतारी हो नदीको । किनार, जहाँ नदीले कतै ढुंगाको बगर बनाउँछ, कतै बालुवाको बिस्तारा । किनारहरूमा नदी सुस्ताउँछ, केहीबर टहलिन्छ । यस्तो छुट ढलभरिया बनेको बागमतीलाई अहिले छैन, त्यसैले त ऊ दुःखी छ । उसको मर्कने ठाउँहरूमा बलिया पर्खाल लगाइएको छ । ऊ सुस्ताउने ठाउँमा पार्क भन्दै सिमेन्टका आकृतिहरू उभ्याइएको छ । कतै कतै त हरियो देखाउन सिमेन्टका गमलामा केही बिरुवा रोपिएको छ । आफैंले कुरूप बनाएको बागमतीलाई फेरि ‘राम्रो’ बनाउने नाममा सिमेन्टका जुत्ता लगाएका रुखहरूले घेरिएको छ । धाबीखोलाको किनारैकिनार त रुखहरूको पनि कैदीहरूको जस्तो नामकरण गरिएको छ । केही साताअघि त हो, मैले धोबीखोलाका कैदी रुखहरूको तस्बिर खिचेको । ती कैदी रुख नम्बर– ४३५४, ४३५५, ४३५६, ४३५६ यस्तै यस्तै, मेरो मोबाइलमा सेभ भएको तस्बिरमा देखिन्छ । नदीको किनारमा पर्खाल, पर्खालमाथि सिमेन्टका ड्रम अनि तिनै ड्रमभित्र बिरुवा । राम्रो बनाएको रे, नदी किनारलाई । ठूलो परियोजना नै छ बागमती ब्युटिफिकेसन भन्ने । उपत्यकाका नदीनालाछेउ उभिएर यस्तो गीत गाउँ जस्तो लाग्छ–

ए मान्छे, के गरेको यस्तो

ब्युटी बनाउन, क्युटी बनाउन

हामी हेरेको हेर्‍यै, हामी हेरेको हेर्‍यै

ए बागमती

गन्ध छरेर, मलमूत्र हुलेर

तिमी बगेको बग्यै, तिमी हेरेको हेर्‍यै

०००

पूर्वबाट म फरक्क पश्चिम फर्कें, बागमती बगेको बाटो हेर्न । बागमतीका किनारमा कि सडक बनेका छन् कि त घर । कतै मन्दिर त कतै पार्क । कतैकतै रोपेका रुखहरूले हरियो रंगमा उभिएको प्रहरीका रूपमा पहरा दिइरहेजस्तो लाग्छ । गुडिरहेका गाडीले पुल थर्काएका छन् । म पनि थर्किरहें । बागमती छेउछाउमा कोलाहाल छ, नदीमा मलमूत्र छ ।

पश्चिम फर्केपछि म उत्तर हान्निएँ वा काठमान्डुतर्फ । किनारैछेउको ‘द चील’ क्याफेमा पसें, टुसुक्क बसें । चिया मगाएँ । एमानको एभोकाडोको रुख हेर्दै मैले साहुजीलाई भनें, ‘यत्रो एभोकाडोको रुख त मैले केहिल्यै दखेको थिइनँ ।’ उनले उत्तर फर्काए, ‘ढलको मलले यसलाई धेरै ठूलो बनायो ।’

यही सहर, जहाँ म ३५ वर्ष बरालिएँ तर कहिल्यै यसको किनारको बालुवामा पल्टिन पाइनँ, एक पटक डुबुल्की मार्न पाइनँ । यो कस्तो नदी हो, जो मेरो यति नजिक भएर पनि यति टाढा छ । यो कस्तो नदी हो, जो आफ्नै भएर पनि पराइ छ । यो कस्तो नदी हो, जसलाई हेर्न नपरोस् भनेर बाटो काट्न हतारिन्छु । सुँघ्न नपरोस् भनेर मुन्टो बटार्छु । चील क्याफेमा म चियाको चुस्कीसँगै चिन्तित भएँ ।

चील क्याफेमा बसेर मैले यसको मुहानमा पिएको एक पेट पानी सम्झें र यहाँ उसको अवस्था हेरें । उसको किनारमा मानिसहरूले ढुंगाको नत्थी लगाइदिएका छन्, आचीको लेपन लगाइदिएका छन्, फोहोरको भारी बोकाइदिएका छन् । लगभग ३,७०० वर्गकिलोमिटर अर्थात् देशको कुल भूभागको दुई प्रतिशत हाराहारीको भूभागबाट बगेको पानीको निकास यो बागमती, हिउँदमा बग्न नपाएर रुन्छ, बर्खामा अडिन नपाएर रुन्छ । हिउँदमा पानी नपाएर रुन्छ, बर्खामा पानीले भिजेर रुन्छ । तर, निरन्तर रोइरहन्छ ।

यो कचौरारूपी खाल्डो, जुन हजारौं वर्षअघि ताल थियो । त्यसैभित्र जहाँ माछाहरू पौडी खेल्थे, त्यहीं उभिएर आज म नहर बनेको, ढल बनेको बागमती हेरिरहेछु । मानिसले कुनै ठाउँ कति चाँडै कसरी बिगार्न सक्छ भन्ने बलियो उदाहरण हेरिरहेछु । अर्थात् मैले मारेको नदी र मैले बिगारेको सहर हेरिरहेछु ।

कसरी बन्यो त त्यो तालमान्डु अहिलेको कुरूप काठमान्डु ? म खोज्न थाल्छु । समुद्री सतहबाट १,३०० मिटरको उचाइमा महाभारत पहाड शृंखलाभित्र यो सहर बन्नुअघि यो तालमान्डु थियो । सन् २०१६ मा हारुटाका साकाईको टोलीले काठमान्डु उपत्यकाको भौगर्भिक चिरफार गरेको अध्ययन पढें । त्यो अध्ययनले निचोड निकालेको छ कि ४८ हजार र ३८ वर्षअघिको समयमा दुई पटक तालरूपी उपत्यकाको पानी स्वाट्टै घट्यो । यहाँको ढुंगामाटोमा रहेको जीवाश्माको अध्ययन गरेको साकाईको टोलीले भन्यो– यी दुई समयमा बाँस प्रजातिको बाम्बुसोइडीएको अवशेष निकै धेरै पाइयो भने पेडियास्ट्रम नाम गरेको लेउको मात्रा पनि बढेको पाइयो । यी दुवै प्रजाति गहिरो तालमा होइन, सिमसारजस्तो पानीको मात्रा कम हुने तर ओसिलो ठाउँमा पाइने गर्छ ।

कारण के होला त ? उनीहरूको अनुमान छ, ठूलो भुँइचालो । ५१ हजार वर्षजति अघि काठमान्डुको उत्तरमा लाङटाङ क्षेत्रमा निकै ठूलो पहिरो गएको थियो । त्यो पहिरोमा सिउडोट्याकिलाइट नाम गरेको एक किसिमको ढुंगा भेटिएको थियो, जुन भुइँचालो गएका बेला घर्षण भएर बन्ने गर्छ । काठमान्डु तालको पानी स्वाट्टै घटेको समय पनि त्यही समयको आसपासमा पर्छ, त्यसैले भुइँचालोले पानीको मात्रा घटाएको हुन सक्ने प्रबल सम्भावना छ भनेर हारुटाकाको टोलीले भनेको छ । यसरी पानी घट्दै गयो, जमिन देखिँदै गयो । पानीले थलो छाडेपछि मान्छेले उपत्यका लियो र बिस्तारै काठमान्डु बागमतीको होइन, मान्छेको हुँदै गयो । इन्च–इन्चको हिसाब गर्दै मानिसले यो उपत्यकाका लगभग ५७ वटा शाखा–प्रशाखा खोला–नालालाई पेल्दै–पेल्दै लग्यो । नदीहरूलाई नहर बनायो, आफ्नो रहर पूरा गरायो । गाडी सरर गुडायो, ढल खलल्ल बगायो । नदीमा आफ्नो गन्ध फालेर उसले अत्तरको गन्ध आफूमा छर्क्यो, मख्ख पर्‍यो ।

चालीस लाख मानिसको पेटको बोझ बोकेर यो दुःखी उपत्यकाको झन्डै ५० किलोमिटर दूरी पार गरेपछि चोभारको बलियो चट्टान काटेर बागमती काभ्रे, मकवानपुर, सिन्धली, सर्लाही र रौतहट पुग्दा चुरेलाई चुमेर मधेशमा लम्पसार पर्छ । भारतको विहारस्थित भागलपुरभन्दा उत्तरमा बद्लाघाटसम्म लगभग ६०० किलोमिटरको दूरी बगेपछि बागमती कोशीमा मिसिन्छ । बागमती मिसाएको कोशी भागलपुरको दक्षिणपूर्वमा रहेको कुर्सेलामा पश्चिमतिरबाट महाकाली, कर्णाली, गण्डकी मिसाएर थप बलियो भएको गंगामा विलीन हुन्छ । त्यसपछि आसामतिरबाट झरेको ब्रह्मपुत्र भेटेर मख्ख परेको बागमती मिश्रित गंगा बंगलादेश पुग्छ, जहाँ उसले मेघना लगायतका नदी मिसाउँछ र बंगालको खाडीमा हिन्द महासागरमा होमिन्छ । बाफ बनेर बादलको रूप लिएपछि भने बागमती फेरि उत्तर हानिन्छ । यसरी सधैं गुहु बोकेर जाने र पानी बनेर फर्कने गरेकाले काठमान्डुका मान्छेले आफ्नो जीवन धानेका छन् । फुर्तीफार्ती गरेका छन् । राजधानीवासी भएका छन् । खासमा त यो नेपालको लाजधानी हो, राजधानी होइन ।

यो सयौं वर्षदेखि भव्य सहर थियो । दक्षिणबाट हिमालय कटेर जाने भारतीय हुन् वा उत्तरमा तिब्बतबाट त्यही हिमालय पर्वत काटेर दक्षिण झर्ने व्यापारी, भिक्षु वा राजा महाराजा हुन् । तिनको चौतारी थियो यो उपत्यका, जहाँ हिन्दु–बौद्धले सत्संग गर्थे । सन् १८९८ मा नेपाल आइपुगेका फ्रान्सेली अध्येता शिल्भाँ लिभीले यो उपत्यकालाई यो क्षेत्रको सभ्यतको जिउँदो संग्रहालय भनेर आफ्नो किताब ‘नेपालको इतिहास’ मा लेखेका छन् । त्यो सभ्यताको संग्रहालयमा अहिले यहाँका बासिन्दाले दुर्गन्ध भरिदिएका छन् । त्यो सभ्यतालाई मौलाउन सघाएको बागमती र उसका भाइबहिनीहरू मनोहरा, टुकुचा, विष्णुमती, नख्खु, बल्खु, हनुमन्ते, धोबीखोला, गोदावरी, कोड्कु खोला सबैका किनारा लुटेर मानिसले आफ्नो मात्रै इतिहास खोपेको छ– कतै घरका रूपमा, कतै सडकका रूपमा, कतै ढलका रूपमा त कतै सिमेन्टरूपी पार्कका रूपमा ।

लिभीपछि सन् १९५० को दशकमा नेपाल पसेर, यतै बसेर, पूरै नेपाल डुलेर, ‘नेपाल’ नामक किताब लेखेका टोनी हागनले काठमान्डुलाई नेपालको सांस्कृतिक मुटु भनेर लेखेका छन् । त्यो सांस्कृतिक मुटुलाई चलायमान बनाएको थियो रगतरूपी बागमतीले । तालको मलिलो माटोमा अन्न फलाएर बाँचेको उपत्यका बिस्तारै–बिस्तारै घर फलाउने काममा लाग्यो । खेत घडेरी बने, नदी नहर बने । त्यो भव्य सहरलाई मान्छेले यो भुत्ते सहर बनायो । त्यो क्रम जारी छ ।

सहर त अरू पनि बनेका छन्, तर सहरले जब मान्छेबारे मात्रै सोच्छ त्यसपछि सहर बस्नयोग्य रहँदैन वा करले मात्रै बस्ने ठाउँ बन्छ । त्यसैले त यो सहर रहरले होइन, करले बस्नुपर्ने ठाउँ बनेको छ । पछिल्लो मात्रै कुरा गर्ने हो भने पनि बागमतीले चौथोदेखि नवौं शताब्दीका लिच्छवि होऊन वा १३ देखि १८ औं शताब्दीका मल्लहरू देख्यो । सन् १७६८ मा पृथ्वीनारायण शाहले काठमान्डु कब्जा गरेको देख्यो र बसन्तपुर दरबारलाई हेर्‍यो । ऊ बेला पृथ्वीनारायणको आगमन देखेको उसले २००८ मा ज्ञानेन्द्र शाहको बहिर्गमन पनि हेर्‍यो, बीचमा वीरेन्द्रको वंशनाशमा पनि टोलायो । सधैं यहाँका मानिसलाई बागमतीले केही दिइरह्यो, तर उसको गुन कसैले तिरेन । फगत उसलाई नै पेल्दै–पेल्दै गए सबैले । उसैलाई मैल्याउँदै गए । उसैलाई गलाउँदै गए । मान्छेले यसरी पेल्दै गयो कि सन् १९९० देखि २०१२ सम्मको अवधिमा मात्रै उपत्यकामा बस्ती–क्षेत्र ३८ वर्ग किलोमिटरबाट बढेर ११९ वर्ग किलोमिटर पुग्यो अर्थात् तीन गुणाले बढ्यो र अहिले १८० वर्ग किलोमिटरतिर पुगेको छ भनेर अध्ययनहरूले देखाएका छन् ।

अर्थात् सहर यसरी विस्तार हुँदै छ कि बर्खाको पानीसमेत आफू जमिनभित्र पस्ने बाटो पाउँदैन र हानिएर नदीमा पस्छ । परेको पानीसमेत जमिनमा पस्न नपाउने गरी सिमेन्टले सिलबन्दी गरेको छ यो सहरलाई । बागमतीले पानी पाएन अर्थात् बग्ने पानी पाएन भनेर अहिले शिवपुरी निकुञ्जको सुन्दरीजलभन्दा माथि धापमा बाँध बाँधेर पानी जम्मा गरिएको छ । अर्को ९४ मिटर अग्लो बाँध त्यसको मुनि अर्थात् नागमती बाँध बाँध्ने तयारी छ । पानी पस्ने भाग आफूले कब्जा गरेर, डाँडामा पानी जम्मा गरेर नदी बगाउन २७ अर्बभन्दा बढी खर्च हुँदै छ ।

तर, त्यो पानीले पनि हिउँदमा बागमतीको बहाव जम्मा तीन सेन्टिमिटरले बढाउनेछ भनेर अध्येताहरू भन्छन् । तीन सेन्टिमिटरका लागि तीस अर्बको खर्च, त्यो पनि गरिब देशले एसियाली विकास बैंकसँग ऋण मागेर । त्यो पैसाले पनि बागमतीमा माछा फर्काउने छैन, प्राण मात्रै धान्नेछ । सन् १९८० को दशकमा बागमतीमा २३ प्रजातिका माछा भएको रेकर्ड थियो भने सन् २००० ताका नै त्यो ११ मा झर्‍यो, अहिले मध्य सहरतिर मृतप्रायः छ भनेर अनुसन्धानकर्ता भन्छन् । जलचर नभएको नदी, किनार नभएको नदी ।

चार अर्ब वर्ष पुरानो पृथ्वीमा मान्छे अर्थात् होमो सेपियन्स करिब तीन लाख वर्षअघि पहिलो पटक आए भन्ने मतमा धेरैको सहमति छ, पचास हजार वा एक लाख घटबढ नै गरौंला । साढे पाँच करोड वर्षअघि हिमालय पर्वत बन्न सुरु भयो, ४८ हजार वर्षजति अघि काठमान्डुको तालको पानी स्वाट्टै घट्यो, त्यसपछि फेरि ३८ हजार वर्षतिर त्यस्तै भयो । १२ वर्ष अघितिरबाट मान्छेले कब्जा हान्दै गए । केही मान्छे, राजारजौटा, मन्दिर गुम्बा, खेतका गरा, बारीका पाटा, अन्नको उब्जनी, रमाइला जात्रा, राजाका दरबार, प्रजाका झुपडी यस्तै–यस्तै थियो यो उपत्यकामा ।

तर, गएको ५० वर्षमा काठमान्डु पूरै कब्जा भयो । नदी नहर बने, खेतबारीमा घर बने, डाँडाकाँडा भने रुख रोपेर अलि हरिया भए । मान्छेको आधा जुनीमै काठमान्डुलाई उसले सुन्दरबाट कुरूप बनायो । माछा भगायो, ढल मिसायो । बाटो बढायो, घर ठड्यायो, किनारा मिच्यो र अन्तिममा कपूरका दुई–चार थान रुखलाई सिमेन्टका जुत्ता लगाएर ब्युटिफिकेसन गरायो, त्यसैमा अहिले सेल्फी हान्दै छ । एउटा भव्य सहरमा बागमती गतिविहीन भएर बगेको छ, मृतप्रायः छ । ऊ सायद अब आफ्नो पुरानो स्वरूपमा कहिल्यै फर्कनेछैन, उसका बगर अब फिर्ता हुने छैनन् र उसको रंग फेरि फेरिने छैन ।

पहिलाेपटक प्रकाशित कान्तिपुर दैनिक । भाद्र २०, २०८२ ।

डा. मुनिर भिरानी प्रसिद्ध संरक्षण वैज्ञानिक हुन्, वन्यजन्तुबारे फिल्म बनाउँछन र फाेटाेग्राफर पनि हुन्, जसले आफ्नो जीवन सिकारी चराहरू (बर्ड्स अफ प्रे) को संरक्षणमा समर्पित गरेका छन्। केन्यामा जन्मेका र दुबइमा बसोबास गर्दै आएका उनी हाल ‘मोहम्मद बिन जायद र्याप्टर कन्जर्भेसन फण्ड’का मुख्य कार्यकारी (Chief Executive) का रूपमा कार्यरत छन्। आफ्नो करियरको सुरुवाती चरणमा, डा. भिरानीले सन् २००० को दशकको सुरुतिर दक्षिण एसियामा गिद्धको सङ्ख्या निकै घट्नुकाे कारण पत्ता लगाउने टालीकाे सदस्य भएर काम गरेका थिए । उनी ह्विटली अवार्ड (Whitley Award) विजेता र टेड (TED) टल्क वक्ता पनि हुन् । हाम्रो भेट असारमा काठमाडौँमा आयोजित ‘कन्जर्भेसन बायोलोजी एसिया’ सम्मेलनमा भएको थियो र कथावाचन (स्टोरीटेलिङ) प्रतिको हाम्रो साझा लगावका कारण हामी तुरुन्तै निकट भयाैं ।

आजकल, म ‘स्लो जर्नलिज्म’ (Slow Journalism) को अभ्यास गरिरहेकाले हतारमा सामाग्री प्रकाशन गर्दिनँ। मैले स्लो जर्नलिज्मका बारेमा पहिलोपटक पल सालोपेक ( Paul Salopek) बाट सुनेको थिएँ जो पुलित्जर-विजेता पत्रकार हुन् र विगत एक दशकभन्दा बढी समयदेखि विश्वभरी पैदल यात्रा गरिरहेका छन्।

रमेश: “बर्ड्स अफ प्रे” (सिकारी चरा) भनेकाे खासमा के हाे ?

मुनिर: यी त्यस्ता चराहरू हुन् जसका तिखा चुच्चो, बङ्गिएका पञ्जा र अगाडिपट्टि फर्किएका आँखा हुन्छन्। यी वास्तवमा आकाशका बाघ, चितुवा र सिंह हुन्। यी शिकारी हुन्। विश्वभरि पाइने लगभग १०,००० प्रजातिका चराहरूमध्ये, र्याप्टर वा सिकारी चराहरू लगभग ५% अर्थात् करिब ५६० प्रजातिहरू छन्।

^{अफ्रिकन फिस इगल। फोटो: मुनिर विरानी (www.munirvirani.com)}

मेश: तपाईंलाई नेपालमा के कुराले ल्यायो, र त्याे कहिलेको कुरा हो?

मुनिर: यसको लामो इतिहास छ। म सायद पाँच वर्षको थिएँ होला, मेरो हजुरबुबाको बैठक कोठामा बसेर पुरानो श्यामस्वेत टिभी हेरिरहेको थिएँ। मलाई सर डेभिड एटेनबरोको आवाज सुनेको सम्झना छ; मानिसहरू हात्तीमा बसेर बाघको रेडियो-ट्र्याकिङ गरिरहेका थिए र पृष्ठभूमिमा हिमालहरू देखिन्थे। त्यतिबेलै मैले आफूलाई भनेको थिएँ कि एक दिन म नेपाल पुग्नेछु।

मैले सन् १९९९ मा विद्यावारिधि (पीएचडी) को अध्ययन पूरा गरेँ र सन् २००० को सुरुतिर विवाह गरेँ। मेरो विवाह भएको ठीक दुई हप्तापछि, मेरो हाकिमले मलाई फोन गरे। मेरो काम ‘द पेरेग्रिन फण्ड’का लागि अफ्रिका अनुसन्धान वैज्ञानिक हुनुपर्ने थियो, तर मेरा हाकिमले सोधे, “हे मुनिर, भारत जान्छाै? पेरेग्रिन फण्डले खेल्न सक्ने कुनै भूमिका छ कि छैन भनेर हेर्ने काम गर्छाै?” भनेर साेधे । मैले हुन्छ भनें ।

त्यतिबेला दक्षिण एसियामा गिद्धको सङ्ख्या ९५ प्रतिशतले घटेको थियो। पेरेग्रिन फ्याल्कोन (शाही बाज) को संरक्षणमा पेरेग्रिन फण्ड संलग्न भएकाले, US Fish and Wildlife Service ले यो समस्या बुझ्न र समाधान गर्न हाम्रो संलग्नता महत्त्वपूर्ण हुने ठानेको रहेछ ।

म परिस्थितिको मूल्याङ्कन गर्न पहिले भारत गएँ। त्यतिबेलासम्म गिद्ध‍ लाेप हुने अवस्थामा थिए । पाँच वर्षको छँदा त्यो वृत्तचित्र हेरेकाले मैले भारत आएका बेला नेपाल जाने अवसर देखेँ। म पश्चिम बङ्गालबाट सडक मार्ग हुँदै यात्रा गरेर सीमा नाकाबाट १६ घण्टाको बस यात्रा गरी काठमाडौँ आएकाे थिएँ । मेरो काम नेपालमा साझेदारहरू खोजेर गिद्ध‍हरुकाे मृत्युको कारण बुझ्नका लागि अध्ययनहरुकाे काम स्थापना गर्नु थियो।

रमेश: तपाईंको टोलीले गिद्धहरू किन मरिरहेका छन् भन्ने पत्ता लगायो। त्यो प्रक्रिया कस्तो थियो?

मुनिर: पहिलो कुरा, यो पेरेग्रिन फण्ड संलग्न भएको पूर्ण टोली प्रयास थियो, र म योगदान गर्न पाउँदा खुसी थिएँ। मेरो काम तथ्य सङ्कलन गर्ने मिसन स्थापना गर्ने र संयाेजन गर्ने थियो।

तीन प्रजातिहरू—डंगर गिद्ध (Oriental white-rumped), सानो खैरो गिद्ध (Indian long-billed), र लामो चुच्चे गिद्ध (slender-billed) काे संख्या ९५% ले घटेकाे थियाे, यद्यपि तराईतिर अझै केही बाँकी थिए। कारण बुझ्नका लागि, हामीलाई याे भेगका देश र संयुक्त राज्य अमेरिकाका प्रयोगशालाहरूमा पठाउन तरल नाइट्रोजनमा भण्डारण गरिएका fresh tissue का नमुनाहरू चाहिएको थियो। हामीले वासिङ्टन स्टेट युनिभर्सिटीका प्रसिद्द virologist डा. लिन्ड्से ओक्ससँग काम गर्यौँ, जसको पछि दुःखद निधन भयो।

^{बेलबारी, मोरङको बेतना सिमसारमा उद्धार गरिएको एक हिमालयन गिद्ध। फोटो: रमेश भुसाल}

रमेश: यी देशहरूबाट आनुवंशिक सामग्री (जेनेटिक मेटेरियल) बाहिर लगेर अनुसन्धान गर्न पक्कै पनि गाह्रो थियो होला, होइन ?

मुनिर: त्याे धेरै गाह्रो काम थियो। त्यसैले हामीले याे अध्ययनमा पाकिस्तान थप्याैं। भारत र नेपालमा डीएनए सामग्री निर्यात गर्न धेरै कडा कानुनहरू छन्, त्यसैले मलाई थाहा थियो कि यहाँबाट त्यसाे गर्न निकै सकस हुन्छ। हामीले पहिला नेपाल र भारतमा कार्यक्रमहरू सुरु गर्यौँ; नेपालमा, हामीले कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्षमा बर्ड कन्जर्भेसन नेपालसँग काम गर्यौँ, जहाँ हामीले सहयोग गरेका एक विद्यार्थीले सन् २००० देखि २००२ सम्म गिद्दका गुँडहरूको अनुगमन गरे ।

हामी पाकिस्तानमा भने डीएनए सामग्री निर्यात गर्न अनुमती पायाैं । त्यहाँ हामीले‘अर्निथोलोजिकल सोसाइटी अफ पाकिस्तान’ सँग साझेदारी गर्यौँ। नेपालमा र भारतमा धेरै गिद्द नभेटिएपनि पाकिस्तानमा धेरै गिद्ध बाँकि थिए, जुन आश्चर्यजनक थियो । तर हामीले त्यहाँ धेरै मरेका गिद्द पनि भेट्टाइरहेका थियौँ। हाम्रा विद्यार्थीहरूले देशभरिका १,८०० गुँडहरूको अनुगमन गरिरहेका थिए। एनसीसीडब्ल्यू (पाकिस्तानको वन्यजन्तु नियामक निकाय) ले हामीलाई टिस्यूका नमुनाहरु अमेरिका निर्यात गर्ने अनुमति दियो।

रमेश: तपाईंहरूले के पत्ता लगाउनुभयो?

मुनिर: हामीले तिनीहरूको आहार अर्थात सिनाेहरु अध्ययन गरेर गिद्धहरूमा मिर्गौला फेल हुनुको कारण के हो भनेर पत्ता लगाउन चाहन्थ्यौँ। जब मरेको चरालाई चिरिन्थ्यो, भित्री किड्नीमा यूरिक एसिडको सेतो चुन जस्तो लेपले ढाकिएकाे हुन्थ्याे। डाइक्लोफेनाक (Diclofenac) प्रस्ट रूपमा अगाडि आयो जुन पशु हरुलाई औषधीको रुपमा खुवाउने गरिन्थ्यो । लिन्ड्सलेले चारवटा नमुना परीक्षण गरे र सबै चारवटा पोजेटिभ देखिए त्यसपछि प्रष्ट भयाे। चार वर्षको कामपछि सन् २००३ मा हामीले यसको मुख्य कारण पत्ता लगायौँ। याे सामान्य कुरा थिएन।

रमेश: तपाईं हालै पोखरा जानुभयो, जसलाई नेपालमा सिकारी चराहरूको राजधानी पनि भनिन्छ। २३ वर्षपछि तपाईंले त्यहाँ के देख्नुभयो?

मुनिर: म पोखरा गएको थिएँ किनभने मेरा पूर्व विद्यार्थीमध्येका एक, डा. तुलसी सुवेदी, जो अहिले नेपालका प्रमुख र्याप्टर विशेषज्ञ हुन्, उनले पोखराबाट ४५ मिनेटको दूरीमा रहेको ठुलाखर्कमा एउटा अध्ययन गरिरहेका छन् । उत्तरबाट भारततर्फ आउने घुमन्ते सिकारी चराहरू अवलोकन गर्नका लागि यो उत्कृष्ट स्थानहरूमध्ये एक हो। त्यहाँको आकाशमा डंगर गिद्ध र सुन गिद्धहरू फर्किएको देख्दा पुरानो सम्झना ताजा भयो। छब्बीस वर्षअघि तपाईंले त्यहाँ ती चराहरू त्यहाँ देख्न सक्नुहुन्नथ्यो।

मङ्गोलियामा पोल फिक्सिङको काम: फोटो: मोहम्मद बिन जायद र्याप्टर कन्जर्भेसन फण्ड।

रमेश: तपाईंले प्रत्येक तीन सेकेन्डमा एउटा चरा करेन्ट लागेर मारिन्छ भन्नुएकाे थियाे । त्याे भनेकाे करेन्ट लागेर मात्रै वर्षमा करिब १ करोड चराहरू मर्छन्। अहिले विश्वभर चराहरूको अवस्था के छ?

मुनिर: मानिस र चराहरूको सम्बन्ध धेरै पुरानो छ । हालैको एउटा अध्ययनले मानिसहरू ३,५०० वर्षदेखि परेवासँग जोडिएको देखाएको छ। अहिले, वायु, सूर्य र जलविद्युत् जस्ता नवीकरणीय ऊर्जासहित ऊर्जाको ठूलो माग छ। बिजुली आवश्यक भए तापनि, समस्या भनेको वितरण सञ्जालहरू कसरी निर्माण गरिन्छन् भन्नेमा छ। पुराना पावर लाइनहरूमा टी-फ्रेम र इन्सुलेटरहरू भएका काठका पोलहरू प्रयोग गरिन्थ्यो, जुन लगभग १००% सुरक्षित थिए। अहिले, काठका पोलहरूलाई स्टिलको डण्डी र धातुका क्रस-आर्म्स भएका सस्ता कङ्क्रीटका पोलहरूले विस्थापित गरिँदैछ, जहाँ सबै कुरा खुला हुन्छ।

^{हालै TED Talk मा बाेल्दै मुनिर ।}

मङ्गोलिया जस्ता ठूला घाँसे मैदानहरूमा, सिकारी चराहरू मुसा (भोल/फिल्ड माइस) जस्ता जीवहरूको शिकार गर्न बिजुलीका पोलहरूमा बस्छन्। जब तिनीहरू यी पावर लाइनहरूमा अवतरण गर्छन्, तिनीहरूले दुईवटा फेज वा एउटा फेज र अर्थिङलाई छुन्छन्, जसले गर्दा सर्किट पूरा हुन्छ र तिनीहरूलाई करेन्ट लाग्छ। बिजुलीका पोलहरू सही डिजाइन बिना राखिएका कारण विश्वभर हरेक तीन सेकेन्डमा एउटा चराको करेन्ट लागेर मृत्यु हुन्छ। त्याे भयावह अवस्था हाे ।

रमेश: के यी समस्या समाधान गर्न महँगो पर्छ?

मुनिर: म आबुधाबीमा रहेको मोहम्मद बिन जायद र्याप्टर कन्जर्भेसन फण्डमार्फत मङ्गोलियामा गरिएको हाम्रो कामको उदाहरण दिन्छु। अरेबियन प्रायद्वीपमा बाजपालन (Falconry) एउटा महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक सम्पदा हो, जहाँ सेकर फ्याल्कोन (Saker falcon) लाई सम्मान गरिन्छ।

मङ्गोलियामा, पावर लाइनहरूले ४,००० Saker falconसहित प्रतिवर्ष १८,००० सिकारी चराहरू मारिरहेका थिए। संयुक्त अरब इमिरेट्स (UAE) ले मङ्गोलिया बर्ड कन्जर्भेसन सेन्टरसँग स्थानीय साझेदारीमा लगानी गर्यो, र सन् २०१९ देखि हामीले मङ्गोलियाको ८०% भूभाग ओगट्ने ३,००० किलोमिटर लाइनका २७,००० पोलहरूमा इन्सुलेसन (विद्युत् अवरोधक) लगाएका छौँ। यसले वार्षिक १८,००० सिकारी चराहरूलाई बचाएको छ। यसको लागत प्रति पोल करिब $४० पर्छ, त्यसैले यो सजिलाे र सस्ताे समाधान हो जसलाई विश्वभर लागु गर्नुपर्ने देखिन्छ ।

^{मङ्गोलियामा करेन्ट लागेर मरेका सिकारी चराहरू। फोटो: मोहम्मद बिन जायद र्याप्टर कन्जर्भेसन फण्ड ।}

रमेश: के मानिसहरूले चराहरूलाई हलुका रूपमा लिन्छन्?

मुनिर: केही हदसम्म, हो। ऐतिहासिक रूपमा, सचेतना नबढुन्जेल बेलायत र अमेरिका जस्ता देशहरुमा मानिसहरूले सिकारी चराहरूलाई गोली हान्थे। चराहरूले पारिस्थितिकी प्रणालीमा पुर्याउने सेवाहरूबारे शिक्षा जरुरी छ। उदाहरणका लागि, भारतमा गिद्धहरूको विनाशका कारण अनुमानित पाँच लाख मानिसको मृत्यु भयो किनभने गिद्धहरूको लोपले भुस्याहा कुकुरहरूको सङ्ख्या ह्वात्तै बढ्यो, जसले रेबिजका बिरामीहरू बढाए। भारतले रेबिजको उपचारमा वार्षिक १.५ अर्ब डलर खर्च गरिरहेको थियो, जुन सेवा गिद्धहरूले पहिले सित्तैमा प्रदान गरिरहेका थिए।

हामी आर्थिक, राजनीतिक र दैनिक सङ्घर्षहरूले भरिएको एक जटिल युगमा बाँचिरहेका छौँ। यद्यपि धेरै युवा, उत्साही मानिसहरूले आफ्नै खर्चमा संरक्षणको काम गरिरहेको देखेर म प्रभावित हुन्छु। उदाहरणका लागि, भारतमा युवा अनुसन्धानकर्ताहरूले हाडे हाडफोर (dusky eagle owls), गिद्ध, पहाडी महाचिल (mountain hawk eagles) र भंगेराहरूको अध्ययन गरिरहेका छन्। नेपालमा पनि धेरैले गरेका छन् ।

रमेश: जब तपाईं चराहरूको बारेमा सोचिरहनुभएको हुँदैन, तपाईं के गर्नुहुन्छ?

मुनिर: म केही समय गोल्फ खेलेर, गाएर, चित्र बनाएर र लेखेर बिताउँछु। लेखन मेरो लागि धेरै उपचारात्मक (therapeutic) छ। तर सबैभन्दा राम्रो कुरा भनेको एउटा दूरबिन लिएर बाहिर निस्कनु हो। आजको सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको युवाहरूलाई उनीहरूको फोनबाट टाढा राखेर प्रकृतिमा लैजानु हो।

रमेश: यो अन्तर्वार्ता पढिरहेका मानिसहरूलाई तपाईंको सन्देश के छ?

मुनिर: एउटा दूरबिन लिनुहोस् र आफ्नो घरबाट बाहिर निस्कनुहोस्। तपाईं कहिल्यै पछुताउनु हुनेछैन, र यसले तपाईंलाई असल मानिस बनाउनेछ। स्थानीय चरा संरक्षण संस्थाहरूसँग सम्पर्कमा रहनुहोस् र स्वयंसेवा गर्नुहोस्। चरा संरक्षणको क्षेत्रमा लाग्नका लागि क्रिकेट छोड्नुले मेरो जीवन पूर्ण रूपमा परिवर्तन गरिदियो, र मलाई यसमा कुनै पछुतो छैन। तपाईंले अनुसन्धान नै गर्नुपर्छ भन्ने छैन; तपाईं चरा हेरेर आनन्द लिन सक्नुहुन्छ भने चरालाइ माया गरेमात्रै पनि पुग्छ।

^{पोखरामा अन्नपूर्ण हिमाल शृङ्खलातर्फ फर्किएको एउटा दुरबिन, एक कप कफी र चरासम्बन्धी पुस्तक। फोटो: रमेश भुसाल}

रमेश: यदि मानिसहरूले तपाईंसँग सम्पर्क गर्न चाहेभने, उनीहरूले तपाईंलाई कहाँ भेट्न सक्छन्?

मुनिर: हाम्रो वेबसाइट mbzraptorfund.org मार्फत भेट्न सकिन्छ। म ‘ज्याम साइड अप’ (Jam Side Up) नामक सबस्ट्याक (Substack) पनि लेख्छु।

रमेश: त्यो नामको अर्थ के हो?

मुनिर: मेरा एकजना गुरुले मलाई त्यो उपनाम दिनुभएको थियो। यदि कुनै पाउराेटीमा ज्याम लागेको भाग तल फर्केर खस्यो भने, तपाईं त्यसलाई खान सक्नुहुन्न; तर यदि त्याे ज्याम लागेको भाग माथि फर्केर खस्यो भने, तपाईं यसलाई उठाएर खान सक्नुहुन्छ। यसले जीवनमा भाग्यशाली हुनुलाई जनाउँछ। त्यो सबस्ट्याकले चराहरू, मेराे र संरक्षण तथा जीवनको “सुन्दर अलमल” (beautiful mess) लाई समेट्छ।

किरण घाडगे र मुनिर विरानीद्वारा निर्मित हाडफोर गिद्ध (bearded vultures) सम्बन्धी फिल्मकाे ट्रेलर।.

^{मुनिर भिरानीकाे फाेटा यहाँ हेर्न सकिन्छ । here.}

दाेलखाकाे जिरीमा रहेकाे गुराँस पार्क र पाेखरी। फाेटाे : रमेश भुसाल ।

दाेलखाकाे जिरीमा चैतकाे अन्तिमा साता भएकाे प्रथम बागमती पर्या-साहित्य महोत्सवमा प्रमुख वक्ताको रूपमा दिएको मन्तव्य।

प्रिय साहित्य अनुरागी तथा प्रकृतिप्रेमी साथीहरु,

यो सुन्दर जिरीमा मलाई आमन्त्रण गरेर बोल्ने अवसर दिनुभएकोमा धन्यवाद। गौरीशङ्कर हिमालको दक्षिणी भिरालो भूभागमा लम्पसार परेको यो सानो तर ऐतिहासिक जिरीको सौन्दर्यका बीच मेरा शब्दहरू फिक्का लाग्न सक्छन्। म त्यसका लागि तयार नै भएर आएको छु।

अहिले समुद्री सतहबाट लगभग १९०० मिटरको उचाइमा २७ डिग्री ३८ मिनेट ३१ सेकेन्ड अक्षांश र ८६ डिग्री १३ मिनेट ४७ सेकेन्ड देशान्तरमा उभिएको एकजना व्यक्ति हुँ म। मजस्तै अहिले यो पृथ्वीमा आठ अर्ब व्यक्तिहरू छन्, जसलाई ‘होमो सेपियन्स’ भनिन्छ वा हामीले भन्ने गरेका छौँ। होमो सेपियन्सको अर्थ ‘बुद्धिमान मानिस’ भन्ने हुन्छ। आफैँले आफ्नो नाम राख्दा यति त आफूलाई भन्नैपर्‍यो। तर अरू प्रजातिले हाम्रो नाम राख्न सक्ने भएको भए के राख्थे होला भनेर म कहिलेकाहीँ सोच्छु। मलाई लाग्छ, अरू प्रजातिले मान्छेको नाम राख्न पाउने भए ‘सुइँखुट्टे भस्मासुर’ राख्ने थिए होला । तर दुर्भाग्यवश, यो पृथ्वीमा मान्छेबाहेक अरू कसैले कसैको नाम राख्न सक्दैन। सबैको नाम मान्छे ले नै राख्छ ।

वैज्ञानिकहरूको अनुमान अनुसार यो पृथ्वीमा झन्डै ८७ लाख जीव र वनस्पति हुन सक्छन्।आजसम्म अभिलेखीकरण गरिएका १४ लाखभन्दा बढी जीव र वनस्पतिमध्ये यो पृथ्वीको अधिकांश स्रोतको प्रयोग एक्लो मानिस नामक प्रजातिले गर्छ। बाँकीको पहिचान र अभिलेखीकरणसमेत गर्न बाँकी नै छ। डरलाग्दो कुरा त के छ भने, अभिलेखीकरण गरिएका हजारौँ प्रजाति विगतका केही दशकमा मानिसका कारण लोप भइसके र त्यो क्रम तीव्र छ।

पश्चिममा अफगानिस्तानदेखि पूर्वमा म्यानमारसम्म ३५ सय किलोमिटरमा फैlnएको संसारकै सबैभन्दा अग्लो हिन्दुकुश हिमालय पर्वत शृङ्खलाको एउटा सानो अंश यो भूभाग हो, जहाँ हामी उभिएका छौँ। यो पर्वत, जहाँ एसियाका १० ठूला नदी बग्छन्, जहाँ पृथ्वीको तेस्रो ठूलो हिउँ भण्डार छ र जहाँको नदी बेसिनको क्षेत्रफल मात्रै ३५ लाख वर्ग किलोमिटर छ, झन्डै दुई अर्ब मानिसको पानीको स्रोत यही हो। जहाँ म उभिएको छु, यहाँको पानी गङ्गा नदीको हिस्सा बन्छ। पूर्वमा ब्रह्मपुत्र, इरावड्डी, सालविन र मेकोङ नदी बग्छन्। पश्चिममा सिन्धु (इन्डस) नदी छ, जो अरब सागर छुन पुग्छ। अझ पश्चिममा अमु दरिया छ, जो पामिर हिमालबाट मध्य एसियाको सुक्खा भूभाग भएर बग्छ। उत्तरमा तारिम नदी र तिब्बती पठारको उत्तर-पूर्वमा यलो र याङ्त्से नदीहरू बग्छन्। तिनैलाई बाँडफाँड गरेर अहिले भारत, चीन, नेपाल, थाइल्यान्ड, पाकिस्तानलगायतका दर्जनौँ देश र हामी बासिन्दा बनेका छौँ।

पृथ्वीको उमेर साढे चार अर्ब वर्षको छ। हाम्रो पूरा आयुलाई सय वर्ष आसपास मान्ने हो भने पनि पृथ्वी हामीभन्दा झन्डै साढे चार करोड गुणा जेठो छ। मानिस भन्ने प्रजातिले यो पृथ्वीमा बिताएको पूरै समय हिसाब गर्दा पनि समग्र पृथ्वीको उमेरको जम्मा ०.०००७ प्रतिशत मात्र हुन आउँछ। यो अति लामो समयलाई बुझ्न लेखक डेभिड क्रिस्चियनले निकै रोचक तरिका निकालेका छन्। उनले ब्रह्माण्डको १३.८ अर्ब वर्षको इतिहासलाई १३ वर्ष ८ महिनाको एउटा काल्पनिक समयरेखामा ढालेका छन्। यो हिसाबले हेर्ने हो भने, सूर्य र सौर्य प्रणाली बनेको जम्मा ४ वर्ष ६ महिना मात्र भयो। ६० करोड वर्षअघि ठूला जीवको उत्पत्ति भएको समयलाई मानिसको समयरेखामा झार्दा त्यो जम्मा सात महिनाअघिको कुरा हो। साढे ६ करोड वर्षअघि डाइनोसरको लोप भएको घटना त यो पात्रोमा जम्मा २४ दिनअघिको मात्र हो।

अब मानिसको कुरा गरौँ, चिम्पान्जीबाट मानिसको हाँगो छुट्टिएको जम्मा साढे दुई दिन मात्र भयो। होमो सेपियन्स अर्थात् हामी जस्तो देखिने मानिसको उत्पत्ति त यो समयको तराजुमा जम्मा १०० मिनेटअघि मात्र भएको हो। अनि हाम्रो मानव सभ्यता र सहरहरूको इतिहास जम्मा साढे दुई मिनेटअघिको कुरा हो। तर यो सारा वातावरणीय विनाश र जलवायु परिवर्तनको उत्पात त जम्मा ६ सेकेन्ड अर्थात् पछिल्लो दुई सय वर्षको खेल हो। कल्पना गर्नुस्, साढे चार अर्ब वर्षको पृथ्वीको इतिहासमा अन्तिम ६ सेकेन्डमा एउटा प्रजातिले यो ग्रहको अरबौँ वर्षको सन्तुलनलाई भताभुङ्ग पारिदिएको छ। यो ६ सेकेन्डमा मानिसले जे गऱ्यो, त्यो केही हदसम्म स्याबास भन्नुपर्ने उपलब्धि त हो तर उत्तिकै चिन्ता गर्नुपर्ने विषय पनि हो। होमो सेपियन्स ८७ लाख जीवजन्तु र वनस्पति प्रजातिमध्येको एक प्रजाति हो। यही प्रजातिले हिजो पनि होइन, आज बिहान झिसमिसेमा पनि होइन, अघि भर्खरै वा केही मिनेट वा सेकेन्डअघि गरेको क्रियाकलापले उसको भाषामा विकसित भएको र अरू प्रजातिको भाषामा सिध्याएको पृथ्वीको कथा सामान्य छैन। उसले गरेको विकासको कथा पनि सामान्य छैन र उसले गरेको विनाशको कथा पनि सामान्य छैन।

मान्छे यो स्वरूपमा आएको धेरै भएको छैन। मानिस बुद्धिमा मात्रै होइन, शारीरिक हिसाबले पनि अरूभन्दा भिन्न बन्यो। मान्छेलाई खासमा कुन अङ्गले अरूभन्दा फरक प्रजाति बनायो होला? वा शरीरको कुन अङ्ग सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण छ मान्छे बन्नका लागि भन्ने प्रश्नको रोचक उत्तर मैले केही वर्षअघि पढेको एउटा किताबले दिएको थियो। लेखक कोलिन टजले आफ्नो किताब ‘द ट्री’ मा लेखेका छन्— “हामी अरू प्रजातिभन्दा भिन्न हुनुको एउटा मुख्य कारण हाम्रा हातहरू हुन्। फुक्काफाल छाड्न सकिने बलिया हातले हामीलाई मान्छे बनाएका हुन्।” ती डाङ्ग्रेसँग हात छैन, तर पखेटा छन्। कुकुरसँग खुट्टारूपी हात छन्, जुन उसले उभिन मात्र पनि हरहमेशा प्रयोग गरिरहनुपर्छ। गाईगोरु, बाघ वा गैँडासँग पनि त्यस्तै छ। चराले पनि उड्नका लागि पखेटा फिँजार्र्नैपर्छ। बाघले पनि चार हातखुट्टा टेकेरै हिँड्नुपर्छ। मान्छे भने फुक्काफाल हात हल्लाउँदै हिड्न सक्छ।

खासमा हाम्रा यी हातहरूलाई फुक्काफाल छाड्न सकिने बनाएको चाहिँ रूखहरूले हो। टजका अनुसार, हाम्रा पुर्खाले जमिनमा झर्नुअघि कम्तीमा आठ करोड वर्ष रूखहरूमा बिताएका थिए। रूखमा झुन्डिएर ‘चचहुई’ गर्दागर्दै हामीले हातलाई फुक्काफाल पार्न सक्यौँ। हात्ती र सुँगुर पनि चलाख छन्, दिमाग तिनीहरूको पनि छ, तर फुक्काफाल हात छैनन्। लोखर्के तीक्ष्ण भए, बाँदरले पनि जमिन छुन खोजे, तर ती रूखमै अड्किए। मान्छेका पुर्खा भने अलि अघि निस्किए र रूख छाडेर जमिनमा झरेपछि हातलाई फुर्सदिलो बनाए, खुट्टालाई व्यस्त गराए। यदि हाम्रा हात फुक्काफाल हुँदैनथे भने हामी पनि डल्फिन र हात्ती जस्तै तीक्ष्ण तर निराश प्राणी भएर बाँच्न बाध्य हुन्थ्यौँ भन्ने टजको भनाइ छ। फुर्सदिला हात बनाएपछि सेपियन्सले बलिया पाखुरा र चलायमान औँला घुमाएर आज पृथ्वीमा राज गरिरहेको छ। तिनै हात र दिमागको सहाराले बनाएको गाडी चढेर म जिरी आइपुगेको छु। यी हातहरूले खराब मात्रै गरेनन्, कमाल पनि गरे। मान्छेलाई उड्न सक्ने बनाए, गुड्न सक्ने बनाए। विज्ञानको चमत्कारले आज हामी सजिलै पृथ्वी चाहार्छौँ, जहाँ पनि तुरुन्तै बोल्न सक्छौँ। हामीलाई सजिलो त बनायो प्रविधि र विकासले, तर अरू प्रजातिलाई भने निमिट्यान्नै पार्‍यो।

हामी हजारौँ वर्ष आफ्ना पाखुराको बलले बाँचेका थियौँ। हामी देख्थ्यौँ तर के हो थाहा पाउँदैनथ्यौँ। हामी पानी देख्थ्यौँ तर त्यसमा दुईवटा हाइड्रोजन र एउटा अक्सिजन मिलेर बसेका हुन्छन् भन्ने थाहा थिएन। रूख हरियो देख्थ्यौँ तर त्यसको कारण क्लोरोफिल हो भन्ने ज्ञान थिएन। आज मान्छेले माटो, ढुङ्गा, रूखपात, पृथ्वी, चन्द्रमा सबै बुझ्ने भएको छ। सबै कुरा खुट्याउन सक्छ र त्यसभित्र भएका कुराहरू प्रयोग गरेर सामान बनाउन जान्ने भएको छ। आज मान्छेले पृथ्वीका हरेक कुरा बेच्छ।

१६ औँ शताब्दीअघिसम्म मानिस ‘पृथ्वी गोलो छ’ भन्नेसम्म पनि विश्वस्त थिएन। लिनियसले नाम राखिदिएको चार दशकपछि वैज्ञानिक तथा अन्वेषक अलेक्जेन्डर भोन हमबोल्टले सन् १८०२ मा दक्षिण अमेरिकी देश इक्वेडरमा रहेको एन्डिस हिमशृङ्खलाको लगभग एक्काइस हजार फिट अग्लो चिम्बोराजो हिमालको चुचुरोमा टेके। पृथ्वीका सबै चुचुराको नाप नभइसकेको त्यो समयमा चिम्बोराजो विश्वकै अग्लो चुचुरो मानिन्थ्यो। सगरमाथा पृथ्वीको सबैभन्दा अग्लो चुचुरो त हो, तर समुद्री सतहबाट नाप्दा मात्रै। चिम्बोराजो अहिले पनि पृथ्वीको केन्द्रविन्दुबाट मापन गर्ने हो भने सबैभन्दा उच्च विन्दु हो। त्यो उचाइबाट पृथ्वी हेर्ने हमबोल्ट पहिलो मानिस थिए, कम्तीमा लिखित इतिहासमा।

हमबोल्ट कुनै कीर्तिमान कायम गर्न सो हिमाल चढेका थिएनन्। प्रकृतिबारे बुझ्न उनलाई सबैभन्दा अग्लो चुचुरोबाट पृथ्वी हेर्ने मन थियो। औद्योगिक क्रान्ति ल्याउने वाष्प इन्जिन बनेको एक शताब्दी पनि कटेको थिएन। मानिसले पृथ्वी सबै नापिसकेको थिएन, घुमिसकेको थिएन। जहाज उडिसकेको थिएन। रकेटले वायुमण्डल काटिसकेको थिएन। इन्टरनेट कल्पनामै थिएन अनि कम्प्युटरले गर्भधारण गरिसकेको थिएन। पृथ्वी हेर्ने एउटा मात्रै उपाय अग्लो हिमाल चढ्नु हुन्थ्यो। त्यसैले हमबोल्ट आफ्नै पैसा खर्च गरेर स्पेनको उपनिवेशमा रहेको दक्षिण अमेरिकी महादेश बुझ्न पाँचवर्षे अन्वेषण यात्रामा निस्केका थिए।

अठारौँ शताब्दीअघि प्राकृतिक विज्ञान भन्ने विषय नै थिएन थिएन वा वन्यजन्तु वा वनस्पति कुनै पनि विज्ञानका विधा थिएनन्। प्रकृति एउटा दर्शन थियो, विज्ञान थिएन। रसायन र भौतिक विज्ञानका अनेकन आविष्कारचाहिँ भइरहेका थिए। हमबोल्टले दर्शनको रूपमा रहेको प्रकृतिमा विज्ञानको मसला थपिदिए। जसै उनी चुचुरोमा पुगे, उनले वास्तवमै पृथ्वी निकै फरक देखे। परपरसम्म हेरेपछि उनी एउटा निष्कर्षमा पुगे— ‘यो पृथ्वीमा जलवायु, जीव, वनस्पति, जमिन, समुद्र सबै एकअर्कामा जोडिएका छन्। पृथ्वीको सगोलमा एउटा प्रकृति छ र सबै कुरा एकअर्कामा निर्भर,’ ‘इन्भेन्सन अफ नेचर’ नामक किताबमा लेखिका आन्द्रिया उल्फले लेखेकी छन्।

मानिस नहुँदो हो त यो पृथ्वी कस्तो हुँदो हो? वरिपरि आँखा घुमाउँछु। ऊ नहुँदो हो त मेरो वरिपरि देखिएको पिच गरेको सडक हुँदैनथ्यो, घर हुँदैनथे, फलामको बार हुँदैनथ्यो, इँटाको थुप्रो हुँदैनथ्यो, कपडा हुँदैनथ्यो, घडी हुँदैनथ्यो, जुत्ता हुँदैनथ्यो, औँलामा लगाएको औँठी हुँदैनथ्यो, गोजीको मोबाइल हुँदैनथ्यो, वरिपरि घुमिरहेका गाडी, मोटरसाइकल, साइकल हुँदैनथे, अगाडिको पार्क हुँदैनथ्यो, अलि पर रोपिएको खेत हुँदैनथ्यो, परको डाँडामा ठडिएको गुम्बा हुँदैनथ्यो, आकाशमा उडिरहेको जहाज हुँदैनथ्यो, त्यो बिजुलीको पोल हुँदैनथ्यो, छेउमा यत्रतत्र छरिएको प्लास्टिक हुँदैनथ्यो! मानिसले चमत्कार त गऱ्यो, तर उस्का लागि मात्रै ।

पृथ्वीको खास रङ नीलो हो, तर आज यो हल्का रातो भइसकेको छ। वैज्ञानिकहरू तातोलाई रातो रङले चिनाउँछन्। सन् १८५०–१९०० को दाँजोमा पृथ्वीको तापक्रम औसतमा १.१ डिग्रीले बढिसकेको छ। यही गतिमा अगाडि बढ्ने हो भने अबको २० वर्षमा १.५ डिग्री र शताब्दीको अन्त्यसम्म ३ डिग्रीले बढ्नेछ। सन् २०२४ विश्वकै सबैभन्दा तातो वर्षका रूपमा पुष्टि भइसकेको छ। यो रातो कथा जम्मा तीन सय वर्षमा बुनिएको हो। कोइला र पेट्रोलियमको बढ्दो प्रयोगले मानिसलाई आराम त दियो, तर पृथ्वीको ज्वरो निकालिदियो। बीसौँ शताब्दीको मध्यमा ५ अर्ब टन रहेको वार्षिक कार्बन उत्सर्जन अहिले ३५ अर्ब प्रति बर्ष कटिसक्यो। भारत, चीन र अमेरिकाले मात्रै कुल उत्सर्जनको आधा हिस्सा ओगट्छन्। पृथ्वी तातेपछि अब पानी झमझम मात्रै पर्दैन, झरना जसरी ‘छङछङ’ झर्छ। काठमाडौंमा १२१.५ मिलिमिटर पानी झर्दा नदी किनारका बस्ती सखाप हुनु यसकै नतिजा हो। हामीले नदी मारिरहेका छौँ, माटो मारिरहेका छौँ। अरू प्रजातिहरू मारिरहेका छौँ तर हामी मात्रै बढिरहेका छौँ र हाम्रै लागि मात्र पृथ्वीका स्रोत दोहन गरिरहेका छौँ।

नदीहरू यो पृथ्वीका रक्तनली हुन्। तर पृथ्वीका ६० प्रतिशत नदीमा हामीले बाँध बाँधिसक्यौँ। हामीले नदीलाई केवल बिजुली निकाल्ने मेसिन सम्झियौँ। जलविद्युत् आयोजनामा बनाइएका ९५ प्रतिशत ‘फिस ल्याडर’ ले काम गर्दैनन्। हाम्रो पैतालामुनिको संसार पनि ध्वस्त हुँदैछ। मानिसले वार्षिक ३५ लाख टन विषादी माटोलाई पिलाउँछ, जसले गर्दा ६० प्रतिशत माटो विषाक्त भइसकेको छ। जङ्गली जीवजन्तुको सङ्ख्या ७० प्रतिशतले घटिसक्यो। आज स्तनधारी जीवहरूको तौल जोख्ने हो भने ३६ प्रतिशत मान्छे, ६० प्रतिशत घरपालुवा जनावर र केवल ४ प्रतिशत जङ्गली जनावर बाँकी छन्। चराहरूमा ७१ प्रतिशत त केवल हामीले खाने कुखुराहरू मात्र छन्।

विश्वबाट अव देशकाे कुरा,

तीन वर्षअघि म मकवानपुरको चुच्चेखोला सामुदायिक वन समूहले संरक्षण गरेको ‘समुदाय संरक्षित विश्वकै पहिलो सालक पार्क’ हेर्न गएको थिएँ। राति मात्र बाहिर निस्कने सालकलाई देखाउन भनेर त्यहाँ स्थानीयले सालकका विभिन्न मूर्तिहरू बनाएका रहेछन् र पिकनिक स्थल पनि निर्माण गरेका रहेछन्। यस्तो लाग्थ्यो, त्यो सालकको ‘मुर्दापार्क’ हो। जताततै सिमेन्टका संरचना, सेल्फी खिच्ने ठाउँदेखि पिकनिक स्पटसम्म। हिँड्ने बेला एक स्थानीय हर्ताकर्ताले भने, ‘हामीले सङ्घीय पर्यटन मन्त्रालयबाट पन्ध्र लाख रुपैयाँ अनुदान पाउँदै छौँ। त्यो रकमले यहाँ ठूलो गेट बनाउने योजना छ। त्यो गेटका दुई पिलरमध्ये एउटा पुरुष र अर्को महिला हुन्छन्। दुवैका हातले नेपालको ठूलो नक्सा बोकेका हुन्छन्। त्यो समावेशी गेट हुनेछ।’ उनको समावेशी कल्पनाशीलताको पराकाष्ठा देखेर म चकित परेँ। सालक जोगाउने पार्कमा पन्ध्र लाखको गेट, महिला र पुरुष आकृतिका पिलर बनाएर समावेशी! यस्तो सोच कसरी वा किन आयो? त्यसको जड के हो?

यस्तै, केही वर्षअघि म कपिलवस्तुमा रहेको जगदीशपुर ताल पुगेको थिएँ। त्यहीँ वडा अध्यक्षसँग भेट भयो। केहीबेरको कुराकानीपछि चिया पिउने सल्लाह भयो। चियाको चुस्कीसँगै उनले भने, ‘यो तालको बीचमा हामी बुद्धको ठूलो मूर्ति बनाउँदै छौँ र केही डुङ्गा किनेर तालमा पर्यटनको प्रवर्द्धन गर्ने योजनामा छौँ।’ जगदीशपुर ताल चराहरूका लागि प्रख्यात छ। बीसौँ हजार चराको रोजाइको ताल हो, जगदीशपुर। यहाँ बर्सेनि साइबेरियादेखि चराहरू आइपुग्छन्। मैले उनलाई भनेँ, ‘यहाँ त हजारौँ चरा आउँछन्, किन मूर्ति बनाउने र डुङ्गा चलाउने? बरु तपाईंहरूले यहाँ आसपास चरा हेर्ने घर (Bird Watching Tower) बनाउनुस्, दूरबिन किन्नुस्, चराको सङ्ग्रहालय बनाउनुस्। देशभरिका विद्यालयबाट विद्यार्थी र पर्यटक ल्याउनुस्। पैसा पनि आउँछ, मान्छे पनि आउँछन् र चरा पनि रहन्छन्। सबैलाई फाइदा हुन्छ।’ तर उनले त्यसो गर्न नसक्ने छोटो जवाफ दिए। खासमा मूर्ति बनाउन सजिलो छ। सय बोरा सिमेन्टको साटो दुई सय बोरा हाल्न पाइन्छ। पाँच लाख खर्च गरेर दस लाख देखाउन पाइन्छ। त्यो पनि केही महिनामै तयार हुन्छ र व्यक्तिगत आम्दानी भइहाल्छ। त्यति भएपछि किन चराको चासो लिइरहनु? अहिले मुद्दा परेर त्यो योजना रोकिएको छ भन्ने सुनेको छु।

हामी पनि विहानै जिरीकै गुराँसपार्क पुगेर फर्कियाै । त्यहाँ सुन्दर पाेखरी थियाे । छेउछाउमा चिमाल गुराँस । तर त्याे पाेखरीकाे एकाभागमा एउटा सिमेन्टकाे पिलर उिभएकाे थियाे र त्यसमा महादेवकाे मुर्ति । त्याे पाेखरीकाे पिलरमा महादेश खुसी छन् कि दुखी थाहा भएन । त्याे पानी, छेउछाउका रुख नै महादेवका लागि पर्याप्त थिए तर किन हाे तपाँइहरुले उनलाई पिलरमा बस्न लगाउनुभयाे। त्यसले हामीलाई नै गिज्याइरहेकाे थियाे ।

आज हाम्रो देशलाई जलवायुभन्दा पनि माथिबाट ‘भ्रष्टवायु’ ले छोपेको छ। विकासको नाममा व्यक्तिगत लाभ खोज्ने र कमिसनका लागि अनावश्यक कङ्क्रिटका संरचना खडा गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ। सालक जोगाउने सामुदायिक वनमा सालकको बासस्थान सुधार्नुको सट्टा सिमेन्टका ठूला गेट र मूर्ति बनाउने होडबाजी छ। जगदीशपुर ताल जस्तो चरा आउने ठाउँमा दूरबिन होइन, तालको बीचमा सिमेन्टका मूर्ति बनाउने योजना बुनिन्छ। ठाउँठाउँमा मिनी ग्रेटवाल बनाउने सपना छ। हामी जथाभाबी दोहनको बाटो रोज्ने कि प्रकृतिसँग सन्तुलन मिलाएर टिकाउ विकास गर्ने? हिमालको हिउँ रहेमात्र हाम्रो अस्तित्व रहनेछ, नदीको बहाव रहेमात्र हाम्रो सभ्यता बाँच्नेछ। हामीले आज जे गर्छौँ, त्यसैले हाम्रो भविष्यको पुस्ताको भाग्य निर्धारण गर्नेछ। विज्ञानले जतिसुकै चमत्कार गरे पनि प्रकृति दाहिना भएन भने हाम्रो अस्तित्व सङ्कटमा पर्नेछ। त्यसैले, यो पृथ्वीलाई नीलै रहन दिऊँ, यसलाई चिसै रहन दिऊँ। किनकि पृथ्वी नीलै राखेको ठीक, चिसै राखेको ठीक!

कान्तिपुर दैनिकमा भाद्र १, २०८१ मा प्रकाशित

रमेश भुसाल

असारको अन्तिम साता सिमसिम पानी परिरहेको छ, आकाश भनिरहेछ– थप जोडले पर्नेछु । इँट्टाले थिचेको, सिमेन्टले लिपेको काठमान्डु उपत्यकाको पश्चिममा रामकोटको उकालो चढ्दै छ गाडी । घर घट्दै गए, माटोले रूप देखाउँदै गयो । कतै झारले त कतै रूखले । कतै घरले त कतै बाटोले माटो लुकाउँछन् । सहरमा माटो देख्नै मुस्किल छ । कतै देखिइहाले पनि त्यो माटो हुँदैन, हिलो भइदिन्छ ।

भीमढुंगाबाट केही पर पिचसडक सकियो । सिमसिमे पानीले माटो गिल्यायो । पाङ्ग्रा गाडिए । गाडी नाच्यो । शरीर मर्कियो । मन थर्कियो । यस्तोबेला पाङ्ग्राको भन्दा खुट्टाको भर बढी लाग्नुपर्ने, तर हिलोको छिःछिःमा हुर्केको शरीर पाङ्ग्रामाथि नै अडियो र भन्यो– गए ज्यान गाडीसँगै जाला ! आधुनिक ज्यान न पर्‍यो ।

•••

नदी उर्लिएका छन्, झरना पोखिएका छन् । पहाड पानी पिएर टम्म भरिएका छन् । आकाश पग्लिरहेको छ । पानीका थोपा जमिनतिर बगिरहेका छन् । माटोको भारी बोकेको त्रिशूली नदी सडक भेट्न आतुर भएजसरी उकालिएको छ । माटोले रंग देखाइरहेको बेला म भने माटोबारे सोचिरहेको छु । केही समयदेखि म माटो पढिरहेको छु । माटोमा टेकेर, माटो नै खाएर, माटो नै पिएर बाँच्ने मान्छेले विरलै माटोबारे सोच्छ । म गलत पनि हुन सक्छु, किनकि तपाईं भन्नुहोला– किसानले सोच्छ त ! तर, अहिले किसानभन्दा धेरै कम्पनी भइसके । कम्पनीले उत्पादनबारे सोच्छ, माटोबारे होइन । माटो अहिले किसानको होइन, कम्पनीको भएको छ । बीसौं शताब्दीमा अकासिएको पुँजीवादी व्यवस्थाले जमिनलाई मान्छेको नाममा राख्ने व्यवस्था थप बलियो बनायो । स–साना किसानले उत्पादन गर्ने खाद्यान्न अब ठूला किसान र कम्पनीहरूले उत्पादन गर्न थाले ।

सन् १९६० मा एक अमेरिकी किसानले सरदरमा २५ मानिसलाई खाना खुवाउँथ्यो, तर अहिले एकजनाले १२९ जनालाई खुवाउँछ अर्थात् थोरै किसानले धेरै उत्पादन गरेर धेरै मानिसलाई खुवाउन थाले । तर, त्यहाँ संख्या मात्रै थपिएन, नाफा पनि थपियो । नाफामा हिसाब उत्पादनको हुन्छ, माटोको गुणस्तरको हुँदैन ।

मानिसले पानी पिउँछ, खाना खान्छ, हावामा सास फेर्छ तर माटो पिउँदैन, खाँदैन । खासमा उसले त माटोलाई कुल्चिन्छ, खोस्रिन्छ । तर, जुन धरातलमा ऊ उभिएको छ त्यसबारे ऊ विरलै किन सोच्ने गर्छ ? ऊ मरेपछि जहाँ जान्छ ? त्यसबारे पनि ऊ खासै सोच्ने गर्दैन । ऊ त स्वर्ग वा नर्कबारे गम्नमै व्यस्त हुन्छ । ऊ भान्सामा तरकारी देख्छ, तर देख्नपर्ने माटो हो । चियाको रंग देख्छ, तर सोच्नुपर्ने माटोबारे हो । हावाबारे गम खान्छ, पानीबारे सोचिबस्छ, तर माटोलाई बाल दिँदैन । किन ? के माटो विरूप हुन्छ ? वा सोच्नलायक नै हुँदैन ?

खेतबारी, गाउँ–सहर, बाटाघाटा, पुल–पुलेसा जताततै मान्छेले माटोलाई कि थिचेको छ, कि खनेको छ, कि पेलेको छ, कि त घोलेको छ । नभए रसायन छर्केर घायल बनाएको छ । अहिले वार्षिक रूपमा ३५ लाख टन विषादी त मान्छेले माटोलाई पिलाउँछ ।

तर, माटो पछिल्लो पात्र हो पृथ्वीको । पृथ्वीमा पछिल्लो भनेको पनि ४५ करोड वर्षअघि हो । यहाँ करोड होइन, अर्ब वर्ष पुराना पात्र पनि छन् । मान्छेचाहिँ केही लाख वर्षअघि जन्मिएको पात्र हो, तर पछि आएको भए पनि उसले धमाका मच्चाएको छ । पुराना पात्रहरूलाई कज्याएको छ । मान्छेले नयाँ–पुराना सबैको हुर्मत लिएको छ ।

४५ करोड वर्षअघि के भएको थियो र जन्मियो माटो ? साढे चार अर्ब वर्ष पुरानो पृथ्वीले आफूमा माटोको लेपन लगाउन चार अर्ब वर्ष किन पर्खनुपर्‍यो ?

•••

एकतमासले बगेको यमानको माटाम्य त्रिशूली र माथि माटोको लेपन लगाएको अक्करे भीरबीच बनेको अलकत्रे धर्से बाटोमा खसेको पहिरोका कारण चरौंदीभन्दा केही पर गाडी रोकियो । माटे–पानी बगिरहेको हेर्दै म भने केही दिन अघि पढेको माटोबारेको अनुसन्धानबारे सोचिरहेको छु । सन् २०१२ मा ‘नेचर जीओ साइन्स’ मा एउटा अनुसन्धान छापिएको थियो, जसमा भनिएको छ– खासमा पृथ्वीमा माटो ४५ करोड वर्षअघि मात्रै बन्न सुरु भएको हो, जब वनस्पतिहरूको उदय भयो । हामीलाई लाग्छ, माटो नदीहरूले नाङ्गा चट्टानहरूलाई खुइल्याउँदै जाँदा, बगाउँदै गर्दा बनेको हो । तर, खासमा माटो रूखबिरुवाहरूले बनाएका हुन् । करिब ४५ करोड वर्षअघि जब स–साना बिरुवाहरूले जमिन कब्जा गर्न थाले, त्यसपछि माटो बन्न सुरु भयो । जब रूखबिरुवाको साम्राज्य बढ्दै गयो, तिनले हावामा रहेको कार्बनडाइअक्साइड ग्यास द्रुत गतिमा खपत गर्न थाले । कार्बनडाइअक्साइडको मात्रा घटेपछि पृथ्वीको तापक्रम ओरालो लाग्न थाल्यो । हिउँले ढाकिएको पृथ्वीमा हिउँ पग्लने गति बढ्यो । चट्टानहरू खुइलिन, टुक्रिन थाले र त्यसैलाई मिसाएर रूखबिरुवाले माटो बनाए र पानीलाई नियन्त्रण गर्न थाले । जता पनि बगिरहेको पानीले निश्चित बाटो बनाएर बग्न थाल्यो र नदी–खोला बने । चट्टानका टुक्रा र मरेका वनस्पतिहरूको अवशेषले थप माटो बन्दै गयो । पृथ्वी मलिलो बन्दै गयो । थप जीवनहरू फल्दैफुल्दै गए । पृथ्वीको स्वरूप नै फेरियो । आफू जन्मेको धेरै वर्षपछि मात्रै बल्ल पृथ्वीको छाला बन्यो अर्थात्– माटो ।

माटो आफ्नै गतिमा बनिरहेको थियो । बोटबिरुवा, जनावर, किराकिरी आउने–जाने भई नै रहेको थियो । तर, माटो धीमा गतिमा बन्छ, त्यसैले माटोलाई आफ्नो काम गर्न समय चाहिन्छ । अमेरिकी माटो–वैज्ञानिक डेभिड मोन्टगोमेरीको भाषामा भन्ने हो भने खासमा भूगर्भ र वनस्पति, जीवजन्तुको बिहेपछि जे जन्मन्छ, त्यो माटो हो । ढुंगा टुक्रिएर, बोटबिरुवा र अन्य जन्तु मरेर कुहिएपछि मलिलो माटो बन्छ । प्राकृतिक रूपमा माटो एक इन्च चाक्लो हुन सयौं वा हजारौं वर्ष पनि लाग्छ ।

•••

एकातिर उर्लंदो नदी, अर्कातिर खस्न खोजेको पहाडबाट फुत्किएपछि भेटेको भात– मुग्लिङमा । कुनै बेला पृथ्वी राजमार्गमा भातको अर्को नाम थियो– मुग्लिङ, तर अहिले समय फेरियो । मुग्लिङले फेरिन जानेन । थालमा तरकारी, दाल, भात, अचार, साग, खुर्सानी, लसुन, प्याज, अनेकथरी छन् । तर, माटोबारे पढ्न थालेदेखि मेरा आँखा फेरिएका छन् । म थालमा भात, अचार, साग वा तरकारी देखिरहेको छैन, माटो देखिरहेको छु । विषादी भनौं कि वा युरिया ! अथवा नाइट्रोजन, फसफोरस, क्याल्सियम ! तर, मान्छे माटोभित्र पसेर माटो केलाउन जान्ने भएको धेरै भएकै छैन ।

माटो बुझ्न निकै कठिन थियो, अझै पनि सजिलो छैन । पश्चिमा विश्वमा पाँचौंदेखि चौधौं शताब्दीसम्म विज्ञानले खासै चमत्कार गर्न सकेन, किनभने धर्म निकै हावी हुँदै गयो । विज्ञानको विकासमा खासै जोड भएन । त्योभन्दा अगाडि भएका वैज्ञानिक कामहरूले पनि खासै निरन्तरता पाउन सकेनन् किनभने धर्मले विज्ञानलाई तगारो लगाइदियो । तर, १५ देखि १८ औं शताब्दीमा वैज्ञानिक क्रान्ति भयो । वैज्ञानिक जगत्को पुनर्जागरण भयो ।

१६ औं शताब्दीको मध्यतिर वैज्ञानिक वर्नार्ड पालिसीले बिरुवाले माटोबाट सबै तत्त्व नुनको रूपमा लिन्छ भन्ने दाबा गरे, जसलाई नुन सिद्धान्त भनियो । तर, त्यसले खासै स्थान पाएन । १६ औं र १७ औं शताब्दीमा वैज्ञानिहरू भान हेलमन्ट र रोर्बट बोयलले भने रूखबिरुवाले सबै कुरा पानीमार्फत पाउँछन् र माटो केवल माध्यम मात्रै हो भन्ने सिद्धान्त निकाले, जुन लगभग सय वर्ष स्थापित रह्यो । १८ औं शताब्दीको सुरुतिर भने वैज्ञानिक अलव्रेख्त थाएरले ह्युमस सिद्धान्त निकाले र रूखबिरुवाले कार्बन नामक तत्त्व हावाबाट होइन, माटोबाट लिन्छ भन्ने दाबा गरे । विज्ञान लामो समय तर्कहरूमा सीमित थियो किनभने कुनै तर्कलाई प्रमाणित गर्न चाहिने तथ्य निकाल्न सक्ने उपकरण बनेकै थिएनन् । विज्ञान कुनै विधा नबनेको पुरानो समयमा कलाकार, दार्शनिक सबै तर्क गर्थे । माटोको विचित्रताले चकित परेका लियोनार्दो दा भिन्सीले समेत माटोको अध्ययन गरेका थिए । उनले सन् १५०४ देखि १५०६ सम्म गमलामा बिरुवा हुर्काएर माटो अध्ययन गरे । दुई वर्षपछि भने, ‘हामीलाई माटोभन्दा बढी त आकाशका तारा र ग्रहबारे जानकारी छ ।’ माटोबारे अनभिज्ञ थियो मानिस । केही रोप्थ्यो, फले खान्थ्यो, नफले थातथलो छाडेर अन्तै लाग्थ्यो । माटोले अन्न उत्पादन गर्थ्यो र त्यसैका भरमा शासकहरूले राज्यहरू चलाउँथे । राज्यको मेरुदण्ड थियो– माटो ।

माटो लामो समय भूगर्भ विज्ञानको अंग मात्रै बनेर बस्यो । १८ औं शताब्दीको सुरुवाततिर युरोपमा देशहरूको नक्सा निकाल्न सुरु गरियो, जहाँ कुन बाली र कुन प्रजातिको जंगल छ भन्ने संकेतहरूसमेत राख्न थालियो । त्यसैका आधारमा राज्यहरूले कर निर्धारण गर्थे । त्यसमा निकै अगाडि थियो– जर्मनी । त्यहाँ कर व्यवस्था लगाउने काममा लागेका जर्मन नागरिक फेडरिक फालोले माटोविज्ञानलाई पेडोलोजी नामकरण गरिदिए । पेसाले वकिल थिए फालो, तर उनको माटोमा गहिरो चासो थियो । माटोको गुणको आधारमा कर लगाउने काम भए पनि माटो ढुंगा, चट्टान फुटेर वा खिइएर मात्रै बन्ने वस्तु हो भन्ने बुझाइ व्याप्त थियो । तर, १९ औं शताब्दीको मध्यतिर माटो ढुंगा, चट्टान फुटेर वा खिइएर मात्रै बन्ने वस्तु मात्रै होइन, यसको आफ्नै जीवन छ, आफ्नै विशेषता छ र बन्ने प्रक्रिया छ भनेर केही वैज्ञानिकले तर्क गर्न थाले, जसमा रुसी भूगर्भशास्त्री भासिली दोकुचेभको अग्रणी स्थान छ ।

सन् १८४६ मा रुसमा जन्मेका भासिली दोकुचेभ एक भूर्गभशास्त्री थिए । दोकुचेभले लामा अध्ययनहरू गरे र भने, ‘माटो भनेको जलवायु, पितृवस्तु अर्थात् ढुंगा–चट्टान, भिरालोपना, समय–वनस्पति र जीवजन्तुको अवशेषको मिश्रण हो । माटोको आफ्नै बन्ने प्रक्रिया हुन्छ । यसको आफ्नै जीवन छ, आफ्नै विशेषता ।’ पछि उनको अध्ययन स्थापित भयो ।

•••

पेटमा हुलें– माटो वा खाना । जे भए पनि पेट भरेर, अक्करे भीर काटेर चितवनको समथर सौराहा पुग्दा गर्मी हप्प थियो । आकाश केहीबेर आराम गरिरहेको थियो वा बादल व्यवस्थापनमा व्यस्त थियो । ‘इल्सभियर’ मा प्रकाशित ‘माटोको सुरुवाती ज्ञान, जन्म र माटोविज्ञानको विकास’ शीर्षकको एउटा अनुसन्धानपत्र भने म सौराहामा राप्तीकिनारमा बसेर पढिरहेको छु । राप्ती पनि आफ्नो रंगमा छैन, उसको रंग पनि माटोकै भएको छ । खासमा नदीहरूलाई बगाउन माटोको ठूलो हात छ । माटोले पानीलाई अड्काउन सक्ने भए, रूखपात हुर्काउन सक्ने भए र त पानीले नदी–रूपी आफ्नो बाटो बनाउन पाए । कोही वर्षैभरि बग्न पाए, कोही बर्खामा बेगिने र हिउँदमा रित्तिने भए । नदीहरूले हरेक वर्ष नेपालबाट मात्रै २४ करोड घनमिटर मलिलो माटो बगाएर बंगालको खाडीसम्म पुर्‍याउँछन् भनेर एक अध्ययनले भन्छ । यसरी सयौं वर्ष लगाएर बनेको माटो बगेको छ, तर यहाँ माटोको कसलाई मतलब ? जाबो माटाको पनि के कुरा गर्नू ? सधैं नयाँ सरकार बनाउने हतारो हुने देशमा माटो, पानी, हावाबारे को सोचिबस्छ ?

राप्तीमा माटो बगिरहेछ, काठमान्डुमा सरकार ढलिरहेछ । राजमार्गमा पहिरो खसिरहेछ, काठमान्डुमा नयाँ सरकार बनिरहेछ । साँझ राप्तीमा माटो बगाउँदै गरेको दृश्य हेरेर सुतेका ज्यान बिहान दुईवटा बस सिमलतालको पहिरोले बगाएको समाचार सुन्दै उठ्यो, ६५ बेपत्ता । ती त्रिशूलीमा हराएका मानिस फेरि नयाँ सरकारका नाइकेहरूले देश र जनताका नाममा गर्ने चर्को भाषण गरेको सुन्नबाट बञ्चित भए ।

तर, माटोले सरकार मात्रै होइन सभ्यताहरूलाई समेत धरापमा पारिदिएको छ भन्ने हेक्का नेताहरूलाई हुँदैन किनभने नेताहरूले अर्को सरकारसम्म मात्रै सोच्न सक्छन् वा चुनावसम्म । तानाशाही, राजशाहीले भने छोरा–नातिसम्म सोच्न सक्छन् कि ? माटोले नै धेरै सभ्यताहरू बसायो र माटोकै कारण धेरै सभ्यताहरू हराए पनि । करिब १२ हजार वर्षअघिसम्म जंगल डुलिहिँड्ने मानिस अहिलेको इराक आसपासको मेसोपोटामियामा आएपछि रोकियो । अरू धेरै ठाउँहरूमा विभिन्न सभ्यताहरू बनिरहेका थिए । तर, मसोपोटामियामा प्रशस्त मात्रामा जंगली जौ र गहुँ देखेपछि टिग्रिस र युफ्रेट्स नदीबीचको भागको त्यो क्षेत्रमा मान्छेले खेतीपाती गरेर बस्ती बसाउन थाल्यो । त्यहाँ निकै मात्रामा पानी थियो, तर अहिले त्यो भेग धेरै सुख्खा छ ।

खेतीपातीको युग सबैतिर फैलियो । युरोप, अरब, दक्षिण अमेरिका, अफ्रिका सबैतिर । जसले माटोलाई बुझे ती सभ्यता धेरै टिके, जसले माटोलाई बेवास्ता गरे ती धेरै टिकेनन् । अधिक दोहन गर्नेहरूले थातथलो छाड्नुपर्‍यो । माटोलाई माया गर्नेहरूले माटोको पनि माया पाए । सबैभन्दा पुरानो भनिने मेसोपोटामिया सभ्यताको सुरुवातीमा सुमेरियन र बेबीलोनियनहरूले खेतीपाती राम्रो गरेका थिए, सिँचाइका लागि कुलो बनाएका थिए । तर, सुमेरियनहरूका पालामा पानीमा नुनको मात्रा बढी भएपछि उत्पादन हुन छाड्यो । त्यही बेला सुमेरियनहरूलाई बेबीलोनियनहरूले कब्जामा पारे र आफ्नो शासन सुरु गरे । पछि बेबीलोनियनहरू पनि सिद्धिए, जब छेउछाउका डाँडाहरूबाट व्यापक माटो बगेर नहरहरू भरिए । उनीहरूले पहाडका रूख मासेका थिए, जसले भूक्षय व्यापक भयो । उता इजिप्टमा नाइल नदीको उर्बरापनाले इजिप्टेलीहरूले धुमधाम उत्पादन गरिरहेका थिए । नाइल नदीमा बाढी आउँथ्यो, मलिलो माटो खेतमा भरिन्थ्यो र उत्पादन हुन्थ्यो । लामो समय नाइल नदीले उनीहरूलाई धान्यो । बाढीको पानीले माटोमा नुन थिग्रिन दिँदैनथ्यो र माटोलाई उर्बर बनाउँथ्यो । कतै माटोले उकास्यो त कतै खसाल्यो ।

माटाले आफ्नो काम गरिरहेको थियो । मान्छेले आफ्नो । सबै ठीकठाकै थियो । तर, जब मान्छे माटोभित्र पसेर त्यसलाई केलाउन सक्ने भयो, त्यसपछि उसले माटोलाई निर्देशन दिन थाल्यो । हैकम चलाउन थाल्यो । माटोले पृथ्वी अर्कै बनायो । मान्छेले माटो नै अर्कै बनाइदियो ।

इन्जिन बनेपछि त मान्छेले हातखुट्टाले काम गर्न छाड्दै गयो । इन्जिनले माटो उल्ट्यायो पल्टायो, गुल्ट्यायो । सकेसम्म धेरै बाली लगायो । एकातिर मेसिनले पेल्यो, अर्कोतिर रसायन ठेल्यो । त्यसपछि माटोले लय बिर्सियो । ऊ मान्छेको अधीनमा पर्‍यो । रसायन बालीमा, तरकारीमा पुर्‍याउने माध्यम बन्यो– माटो । माटो आफूले निर्णय गर्न छाड्यो । बाली कस्तो लगाउने ? कहिले लगाउने ? मात्रै होइन कति पोटासियम बिरुवामा पुर्‍याउने ? कति नाइट्रोजन हुल्ने ? कति फस्फोरस सोस्ने ? यो माटोले निर्णय गर्न पाउन छाड्यो । मान्छे क्याल्कुलेटर लिएर बस्यो, जर्किन भर्‍यो, युरिया छर्‍यो । खाना सहज हुँदै गयो, मान्छे पनि मौलाउँदै गयो ।

मान्छेले भकारी भर्‍यो, तर पैतालामुनिको विविधता र विचित्रको संसारलाई ध्वस्त बनायो । हाम्रो खुट्टामुनि यस्तो विचित्रको पारिस्थितिक प्रणाली छ, जसले हाम्रो कल्पनाशीलतालाई समेत चुनौती दिन सक्छ । एक मुठी स्वस्थ माटोमा त्यति सूक्ष्म जीव हुन्छन्, जति यो पृथ्वीभरिमा मान्छे छन् अर्थात् आठ अर्ब । तर, मान्छेले पैतालामुनिका अर्बौं जीव क्षणभरमै सखाप पारिदिन्छ, रसायन जो बनाउन सक्ने भएको छ मानिस । उसले पिचकारी बोकेर हिँडेको छ, माटो कब्जा गरेको छ । अहिले पृथ्वीभरिको माटोमध्ये ६० प्रतिशत त कुनै न कुनै रूपमा विषाक्त छ, बिग्रिएको छ ।

मान्छेले पृथ्वीको आधा बस्नयोग्य भूभाग आफ्नो खाना उत्पादनका लागि कब्जा गरिसक्यो, तर आज ८० करोड मानिस भोक नमेटी बस्न बाध्य छन् । किनकि यहाँ माटोमा अन्न होइन अर्थ फल्छ । अन्न पहिले पैसा बन्छ र मात्रै खाना । जोसँग पैसा छैन उसले अन्न हेर्न पाउँछ, खान पाउँदैन । त्यसैले त आज विश्वको ९० प्रतिशत अन्नको व्यापारमा चार कम्पनीको कब्जा छ । त्यस्तो विविधतायुक्त पृथ्वी बनाएको माटो अहिले लाचार छ । अहिले पृथ्वीमा चार बालीको वर्चस्व छ– गहुँ, धान, मकै र जौ । कुनैबेला विरलै भेटिने यी चार बालीले मात्रै पृथ्वीको आधा अर्ब बढी हेक्टर जमिन ओगट्छन् । चार बाली, चार कम्पनी ।

•••

सौराहाको धमिलो बगेको राप्ती नदीकिनारमा दुइटा हुट्टिट्याउँ उभिइरहेका छन्, सायद चारो खोज्दै छन् । धेरैबेर ती यताउता गर्दै बसे । छेउको रूखमा तीनवटा सारौं बसिरहेछन् भने भुँइमा केही कोटेरो मुनियाँ छन् । भर्खरै उड्न सिक्दै गरेको बचेरो सारौंलाई उड्न सिकाउँदै छन् उसका बाआमा सायद । केहीबेरमा एउटा गोही हुट्टिट्याउँकै छेउबाट पौडिँदै छ । आकाश बादलरूपी पानीले ढपक्कै छोपेको छ । कुनै पनि बेला खस्न सक्छ । खसेपछि त्यो बादल कतै माटोमा पस्छ, कतै जंगलमा फस्छ त केही हुर्रिएर खोला–नदी भेट्न आउँछ । नदीकिनारको होटलमा मान्छेले भने सफा, नीलो पौडी पोखरी बनाएको छ । धमिलो नदीछेउ नीलो पौडी पोखरी, त्यसैको छेउमा कफी र बार । पारि चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जका बाघलाई भने त्यो क्याफेबारमा निषेध छ ।

विनाशको गति बढो तेज भयो, कृषिका कारण । अघिल्लो शताब्दीको ८० प्रतिशत वनफँडानी खेतीपातीका लागि भयो अर्थात् मान्छेका लागि । पृथ्वीमा पाइने चरा प्रजाति सबै जोख्ने हो भने अहिले उडिरहेका चराको भाग जम्मा २९ प्रतिशत हुन आउँछ बाँकी सबै मासुजन्य कुखुरा हुन् । सबै स्तनधारी जोख्ने हो भने जम्मा ४ प्रतिशत तौल स्तनधारी जंगली जनावरको हुन आउँछ । ३६ प्रतिशत मान्छेको र बाँकी ६० प्रतिशत घरपालुवा र मासुजन्य जनावरको छ । अर्थात् यो पृथ्वीमा कि त मान्छे छ, कि त मान्छेले खाने मासुप्रजाति छन् । जंगली प्रजाति त हराउँदै गए । माटोभित्रको विविधताको त लेखाजोखा पनि राम्रोसँग भएको छैन । कुल्चिहिँडने माटाको के लेखाजोखा !

बेलायती लेखक जर्ज मन्बइटले आफ्नो पछिल्लो किताब ‘रिजेनेसिस्’ लेखेका छन् । खासमा भन्ने हो भने अहिलेको सबैभन्दा ठूलो वातावरणीय समस्या माटोमा छ । यसरी माटोलाई पेलेर अगाडि बढ्न सम्भव छैन र त्यो निकै घातक हुनेछ । तर, केही बाठा मान्छेहरूले केही नयाँ कुरा सोचिरहेका छन् । उनीहरू हावामा खाना उत्पादन गरिरहेका छन् ।

‘मन्बोइट’ यो प्रविधिले माटोलाई राहत दिन्छ भन्नेमा विश्वस्त देखिन्छन् । यदि खेतमा नभएर हामीले सूक्ष्म जीवका ब्रुअरीहरू संसारैभरि खोल्न सके त्यहाँ सूक्ष्म जीवले खाना बनाउनेछन्, किसानले होइन । माटोमा होइन हावामा खाना फलाउने, घामको सहारामा । जमिनलाई राहत दिने, माटोलाई रम्न दिने प्रकृतिमै । उसले बनाएको विविधतायुक्त पृथ्वी उसैलाई फिर्ता गर्न मान्छेले सक्ला वा तयार होला ? झिनो आशा त राख्न पाइयो, तर मान्छे त्यति उदार प्राणी भने होइन ।

हावाबाट खाना फलाउने काम चाहिँ सुरु भइसकेको छ । फिनल्यान्डको हेलसिन्कीमा सोलार फुड नाम गरेको कम्पनी छ, जहाँ सूक्ष्म जीवले हावामा रहेको कार्बनडाइअक्साइड, हाइड्रोजन र अक्सिजन खान्छन् र झन्डै ७० प्रतिशत प्रोटिनयुक्त पिठो बनाउँछन् । ती सूक्ष्म जीवहरू किसानले एक किलो अन्न उत्पादन गर्दा लाग्ने पानीको जम्मा एक प्रतिशत पानी प्रयोग गर्छन् भने अहिले खपत भइरहेको जमिनको जम्मा पाँच प्रतिशत जमिन प्रयोग गरेर उत्ति नै मात्रामा खाना उत्पादन गर्न सक्छन् । त्यो ‘सोलेइन’ नाम गरेको पिठोको बजार परीक्षण गर्न सिंगापुरले अनुमति नै दिइसक्यो ।

•••

सिमलतालको पहिरे बाटो फर्कने आँट नभएपछि चितवनबाट गाडी हेटौंडा मोड्यौं र फेरि उकालियौं । भैंसे, भीमफेदी, सिस्नेरी, छैमले हुँदै फेरि भैंसेपाटी, पहिरा छिचोलेर । पुरानो भैंसीको पाटीमा आलिसान बंगला बनिरहेका छन्, जहाँ फेरिइरहने मन्त्री बस्न थालेका छन् । म मन्त्रीमहल आसपासको माटोमा बसिरहेछु, थचक्क । हामीले मन्त्रीबाट मुक्ति नपाए पनि के प्रविधिले माटोलाई मुक्ति देला ? फिनल्यान्डको सोलर फुड्सको कथाले मलाई हल्लाइरहेको छ । सधैं पिएर मात्रै हल्लिनुपर्छ भन्ने छैन । समाचार, विचारले पनि त हल्लाउँछन् । के मान्छेले अँचेटेको, पिरोलेको माटोले आफ्नै लयमा काम गर्न पाउला ? के त्यहाँ फेरि करोडौं सूक्ष्म जीवदेखि जनावर, रूखबिरुवा फर्कन पाउलान् ? माटो फेरि आफ्ना पुराना किरायादारहरू फर्केकामा खुसी हुन पाउला ?

म उठेर मन्त्रीमहलबाट उत्तर लागें । माटोबारे पढ्न थालेदेखि हरेक पाइलामा म कसै न कसैको लासमाथि टेकेर हिँडिरहेको छु भन्ने भान हुन थालेको छ । भविष्यमा तपार्इंको शरीरमाथि टेकेर कैयौं मानिस हिँड्नेछन्, तर तिनीलाई पत्तै हुनेछैन । तिनले तपाईंलाई खानेछन्, तर तिनले महसुस गर्ने छैनन् । किनकि माटोले तपाईंलाई आफूमै मिसाउनेछ, स्वाद फरक हुनेछ ।

आजसम्म कुनै पनि मानिस वा जनावर वा जीवजन्तुले यो पृथ्वी छाडेका छैनन् । उनीहरूले स्वरूप मात्रै फेरेका हुन् । ती कहिले धान बन्छन् त कहिले साल । कहिले कोदो बन्छन् त कहिले जौ । कहिले बाघ बन्छन् त कहिले बालक । यो पृथ्वीमा सबै कुरा घुमिबस्छ । सबै जीवजन्तु पनि घुमिबस्छन्, फरक–फरक स्वरूपमा । तर, ती सबैको रूप फरिदिने माटोले मात्रै हो । त्यो जननी हो र बिसर्जक पनि । माटो रहस्यको पोको हो । हरेकलाई आफूमा समाहित गर्न सक्ने, घोल्न सक्ने, मोल्न सक्ने, पुर्न सक्ने, उमार्न सक्ने, उफार्न सक्ने, थेचार्न सक्ने ।

कमजोर माटो, दूषित माटोले अन्ततः मानिसलाई नै सिध्याउँछ । माटो सधैं बेखुसी रहन सक्दैन र मान्छे माटोलाई भेन्टिलेटरमा राखेर सधैं उँभो लाग्न पनि सक्दैन ।

यसैले पैतालामुनि पनि बेलाबेला हेरौं, कुल्चेको छु भनेर माटोलाई नहेपौं । जिउँदो हुँदा उभिने आधार हो माटो, मरेपछि अरूलाई उभ्याउन सक्ने धरातल । माटो सबै जाने बाटो हो र फर्कने पनि । त्यो हो, जीवन–मरणको राजमार्ग ।